Pravna rehabilitacija žrtava političke represije
Autor: Vladimir V. Vodinelić
Rezime: I onda kada se “radom istorije na sebi samoj” razobliči glupost ili prevaziđe ideologija koja je bila osnov kažnjavanja, žrtvama političke represije autoritarne vlasti postautoritarna vlast duguje pravnu rehabilitaciju. Uprkos moralnoj rehabilitaciji, koja je čak i u osnovnoj stvari efikasnija od pravne, i uprkos združenom delovanju obe rehabilitacije, čime se postiže najviše moguće, žrtva političke istorije ipak svagda ostaje žrtva. U užem smislu, pravna rehabilitacija označava mere koje se preduzimaju radi ukidanja osude, odnosno kazne. Povod su joj sva tri pojavna oblika političkog neprava, svojstvena autoritarnim režimima: političko zakonodavstvo, političko pravosuđe i kažnjavanje van ikakvog uređenog postupka. Njome se sa žrtve pravno skida znak osuđenosti. U širem smislu, pravnu rehabilitaciju čine mere ublažavanja posledica osuđenosti, odnosno kažnjenosti (vraćanje naplaćene kazne, konfiskovane imovine, obeš tećenje za narušeno zdravlje, prekinutu karijeru i sl.). Obema vrstama pravne rehabilitacije markira se razlika između prava i neprava u autoritarnom i demokratskom sistemu, i afirmiše potreba otpornosti ljudskih prava spram politike i ideologije. Pravna rehabilitacija je jasno različita i od najsrodnijih pravnih ustanova (od brisanja osude, obligacionopravne naknade štete). Svojim domenom primene i učinkom neodmenjiva je drugim sredstvima pravnog savladavanja prošlosti (amnestijom, zakonskim ništenjem presuda, ponavljanjem postupka, vanrednim preispitivanjem, naknadom za neopravdanu osudu). U Srbiji pravna rehabilitacija predstavlja najzanemareniji vid pravnog savladavanja prošlosti (i posle četiri godine od Oktobra 2000. nema čak ni vladinog predloga za zakon). Navodeći razloge zašto je taj deficit nemoguće pravdati, završni deo članka navodi i razloge koji objašnjavaju tu zanemarenost pravne rehabilitacije.
Ključne reči: žrtve političke represije, pravna rehabilitacija, moralna rehabilitacija, pravno savladavanje prošlosti, stanje u Srbiji i Crnoj Gori. (Nastavak…)
Politička rehabilitacija – korak ka obeštećenju žrtava političke represije
Nataša Mrvić-Petrović
Fakultet za poslovno pravo Beograd
Rezime: U svom radu autorka iznosi stav da uspešna politička rehabilitacija treba da bude povezana sa obeštećenjem politički rehabilitovanih lica.Ali za razliku od političke rehabilitacije, proces tzv. restitucije žrtava političke represije po pravilu teče uz znatne teškoće. Analizirajući uzroke tih teškoća i navodeći primere iz stranih zakonodavstava i prakse, kao i prakse Evropskog suda za ljudska prava, autorka ukazuje na potrebu da naš zakonodavac već u trenutku donošenja Zakona o rehabilitaciji žrtava političke represije mora imati izgrađen stav o načinu na koji će pristupiti zakonskom regulisanju prava na obeštećenje žrtava političke represije.
Ključne reči: politička rehabilitacija, žrtve političke represije, restitucioni zakoni, ljudska prava (Nastavak…)
Potreba donošenja Zakona o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika
Nebojša Šarkić Fakultet za poslovno pravo Beograd
Rezime: Pitanje rehabilitacije političkih osuđenika je svakako od izuzetnog značaja za srpsku pravnu istoriju. Činjenica da su lica suđena mimo važećih propisa ili na osnovu neprimerenih i necivilizacijskih propisa, mora biti najpre konstatovana, a potom ispravljena. Većina zemalja u našem okruženju prevaziš la je ovu istorijsku sramotu. Naš pravni sistem mora se izboriti sa ovom neminovnošć u. Po našem mišljenju, proces mora teći u dva sinhronizovana pravca.
Osnovna rehabilitacija mora biti određena zakonom i odnosila bi se na sve slučajeve osuđenih lica mimo tada važeće zakonske procedure. Rehabilitacija bi bila proklamativna i obuhvatila bi neograničen broj lica. Drugi vid političke rehabilitacije podrazumevao bi individualne postupke i za to zakonom posebno predviđenu proceduru. Nakon donošenja zakona, lica koja smatraju da su suđena iz političkih motiva u određenom roku mogu podneti tužbu sudu. Procedura bi bila specifična i odnosila bi se na ograničen broj krivičnih dela. Ipak, najspornije pitanje vezano za političku rehabilitaciju je pitanje ostvarivanja prava na naknadu štete i povraćaj imovine, koja je u najvećem broju slučajeva bila konfiskovana.
Nema prave rehabilitacije bez ostvarivanja moralne satisfakcije, ali i naknade štete. Sasvim je sigurno da aktuelni ekonomski trenutak ne pogoduje ovim rešenjima. Svakako da bi se Zakon o rehabilitaciji političkih osuđenika morao doneti što pre. Rešenja predložena u ovome članku predstavljaju skroman doprinos u prevazilaženju ove situacije.
Ključne reči: politička rehabilitacija, moralna satisfakcija, naknada štete, Zakon o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika. (Nastavak…)
Osuda komunističkog režima, uslov rehabilitacije žrtava komunističkog terora
Aleksandar A. Miljković publicista, Beograd
Rezime: U ovom radu autor obrazlaže tezu po kojoj je osuda komunističkog režima uslov rehabilitacije žrtava komunističkog terora. Naime, da bi žrtve komunističkog terora bile rehabilitovane, neophodno je prethodno se odreći komunističke prošlosti, kao što su se Nemci odrekli svoje nacističke prošlosti.
Međutim, za razliku od posleratnih Nemaca, današnji Srbi i Crnogorci ili neće, ili nemaju snage da odbace svoju komunističku prošlost. Autor smatra da je rehabilitacija političkih kažnjenika i žrtava jedan od ključnih preduslova u procesu tranzicije iz autoritarnog u demokratski poredak, kao i u savladavanju zla autoritarne prošlosti.
Ključne reči: komunistički režim, žrtve komunističkog terora, rehabilitacija žrtava, ljudska prava. (Nastavak…)
Prilozi - Predlog zakona o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika
Član 1.
(1) Ovim zakonom uređuje se rehabilitacija lica koja su kao žrtve politič ke ili ideološke represije suprotne opšte prihvaćenim standardima o ljudskim pravima i slobodama lišena života ili slobode, odnosno koja su kažnjena ili osuđena u periodu od 29. novembra 1945. godine do dana stupanja na snagu ovog zakona, bez obzira da li je protiv tih lica vođen propisani postupak ili ne.
(2) Rehabilitacija iz stava 1. ovog člana odnosi se na lica koja imaju prebivališ te na teritoriji Savezne Republike Jugoslavije, kao i lica koja su pre smrti imala prebivalište na teritoriji Republike Srbije, odnosno Republike Crne Gore. (Nastavak…)