Zoran Đinđić kao politički besednik
Autor: Dejan A. Milić,
publicista, Beograd
GOVORNIČKI PROFIL DR ZORANA ĐINĐIĆA
Poštovane dame i gospodo,
Određenje govorničkog profila dr Zorana Đinđića teško je moguće bez sveobuhvatnog sagledavanja njegove ličnosti u istorijskom kontekstu, omeđenom istorijskim prilikama u Srbiji (ali i u Evropi) u poslednjih petnaestak godina njegovog života. Stoga je možda potrebno da na početku ovog izlaganja i ja nešto kažem o Zoranu Đinđiću kao srpskom političaru poslednje dekade dvadesetog i prvih godina dvadeset prvog veka.
U vreme svog delovanja na političkoj sceni Srbije Đinđić se od samog početka legitimisao kao nacionalni delatnik koji je svojim koracima od sedam milja u značajnoj meri prestigao spor i trapav politički hod Srbije. Taj politički pragmata je svojim konstruktivnim nemirom nametnuo drugim političkim akterima žestok politički maraton, u kojem je bilo vrlo teško približiti mu se, a, čak, nemoguće dostići ga ili prestići.
Inteligentan, promišljen i racionalan, uporan, energičan i nestrpljiv radoholik, proračunat i ne preterano sentimentalan, prilično sačuvan od strasti (osim kad je u pitanju strast trošenja sebe i drugih radi ostvarenja ciljeva koje je hrabro postavljao), nepredvidljiv predviđač – sazdan, dakle, od osobina prilično nesvojstvenih Srbima, a hrabar, morao je izazivati i nesumnjivo je izazivao (u najmanju ruku) podozrenje kako kod svojih političkih neistomišljenika i takmaca, tako često i kod nekih koji su ga navodno sledili. Kažu da se bez ikakvog žala rastajao sa ljudima koji ga u njegovom naumu nisu mogli pratiti isto kao što se bez ustručavanja sastajao sa raznim ljudima “na korist ostvarenja svojih političkih ciljeva”. Ali nešto što posebno odlikuje njegov politički portret je činjenica da niko u Srbiji do tog “srpskog Makijavelija s kraja XX veka” (kako su ga neki nazvali) nije tako bio lišen političke i lične sujete kad se trebalo založiti za ostvarenje nekog zajedničkog, “opštedruštvenog” cilja.
Onda je nesumnjivo da su njemu, takvom, bile preko potrebne bujice reči za ubeđivanje “sveta” u ispravnost svojih političkih nauma. Kakav je, dakle, Zoran Đinđić bio politički govornik?
Kada ga posmatram kao političkog govornika, ne mogu se bez rezerve složiti sa konstatacijom jednog broja apologetskih autora koji ga opisuju kao brilijantnog, besprekorno talentovanog i nadahnutog političkog govornika (B. Dimitrijević, M. Đorđević, Ž. Ivanović, S. Lekić). Pokojnom srpskom premijeru bez dileme možemo odreći besprekornost talenta ako raspravljamo o opštim govorničkim uslovima ili o talentu kakav se podrazumeva kod Srba na osnovu kriterijuma koji su izrasli iz viševekovnog epskog pripovedanja. Možemo mu odreći i brilijantnost obraćanja imamo li u vidu govorničku ornamentiku, koju je nužno ceniti ako govorništvo posmatramo kao ars poeticae. Svrha ovakvih odricanja nije, međutim, urušavanje premijerovog govorničkog mita već, naprotiv, isticanje njegovih govorničkih vrlina. Jer ako Zoran Đinđić kao govornik i nije bio besprekorno talentovan ili u zanatskom smislu brilijantan, a bio je svakako nadahnut, on je nesumnjivo bio samouveren, sugestivan i efektan govornik. To je, samo po sebi, dovoljno ne samo da mu se obezbedi jedno od najznačajnijih mesta u istoriji političkog govorništva u dvovekovnoj modernoj Srbiji, već i da se oglasi rodonačelnikom novog pravca u srpskom političkom govoru. Pravca, koji bi se mogao definisati kao eklektički spoj vrlina klasičnog političkog govora i prednosti new speacha s kraja dvadesetog veka.
Za besprekoran govornički talenat Đinđiću su u određenoj meri nedostajala dva bitna spoljašnja opšta govornička uslova. Pre svega, on nije posedovao od Boga podaren snažan glas (inače, veoma ubojito oružje u klasičnom političkom obraćanju auditorijumu), koji bi mu, sam po sebi, umnogome omogućio a priori sticanje poverenja i blagonaklonosti publike. On nije mogao pažnju publike držati samo glasom bez obzira na poruke koje joj upućuje. Takođe, Đinđića nije odlikovao ni naročito markantan stas, koji je od znatne koristi govorniku u uspostavljanju vizuelnog kontakta sa publikom, što je opet značajno za captatio benevolentiae. Tako je govornik Đinđić inicijalno samo delimično ispunjavao dva od tri uslova zlatnog antičkog pravila javnog obraćanja: “Ustani da te svi vide, govori snažno da te svi čuju i govori kratko da te svi zavole!”. Na početku svoje političko-govorničke karijere Đinđić je i mucao, boreći se za reči. To, naravno, nije bila urođena govorna mana, već uobičajena odlika brzomislećih ljudi, koji svojim rečima ne mogu da sustignu misli. Besprekoran i ambiciozan um poput Đinđićevog time je, logično, morao biti frustriran, te je to dalje uzrokovalo neprirodnu mimiku, nervozne gestove i stečene retorske šumove (takozvane poštapalice), koji odaju nedovoljno samouverenog govornika. Nedostatak samouverenosti morao je uzrokovati manjak sugestivnosti i konačno nedovoljno dobar efekat na auditorijum kao krajnji rezultat govora. (Primer takvog njegovog obraćanja je bledo obraćanje prisutnima na Osnivačkoj skupštini DS februara 1990. godine u Beogradu, kada su izuzetne političke poruke ostale gotovo bez odjeka kod prisutnih zbog skromnog načina predstavljanja.) Tako je i treći spoljni opšti govornički uslov – sugestivnost bio diskutabilan.
Šta je onda pokojnog premijera moglo da učini izuzetno značajnim političkim govornikom? Pre svega, njemu nije nedostajao nijedan opšti unutrašnji govornički uslov. Naprotiv, razboritost, opšta informisanost, poznavanje jezika na kojem govori, dobrohotnost (dobronamernost), uverenost u snagu ideje i motivisanost, moć samokontrole i ljudska odmerenost, kao i određen stepen harizmatičnosti, odlike su ličnosti vođe demokrata. Ako se na sve to dodaju i široka erudicija, poznavanje mentaliteta i prepoznavanje zahteva auditorijuma (sa kojim se govornik, uzgred, često nije slagao) i etičnost, kao posebni uslovi, onda je dr Zoran Đinđić, uprkos pobrojanim nedostacima, u sebi imao više nego dovoljno potencijala za snažnog političkog govornika.
Osim toga, Đinđić je u potpunosti ispunjavao treći uslov zlatnog antičkog pravila javnog obraćanja. On je govorio kratko, svestan svojih nedostataka, ne dopuštajući auditorijumu da ga, ako ga već od prve nije mogao voleti, ne omrzne.
Takve su bile činjenice s početka njegovog govorničkog hoda.