Verbalni delikt i duševno obolenje
Autor: Tomislav Krsmanović
publicista, Beograd
VERBALNI DELIKT I DUŠEVNO OBOLJENJE
1. Uvod
U nekim bivšim socijalističkim državama istočne Evrope, uključujući i SFR Јugoslaviju, i bivši SSSR, u poslednjim dekadama njihovog postojanja postojala je sklonost da se rastući trend političke disidencije tretira kao opasna društvena snaga, koju po svaku cenu treba onemogućiti, uključujući u to i psihijatriju.
Sve brojniji disidenti i borci za ljudska prava u ovim zemljama su sa najboljim namerama ukazivali na galopirajuću krizu i na njene uzroke, predviđajući porazan ishod. Zahtevali su da se propusti i greške otklone, da se spreči “lakirovka” (ulepšavanje), dozvoli kritika negativnih pojava, društvo popravi, i tako izađe iz dekadencije. Umesto da budu ispravno shvaćeni i njihova dobronamerna, često konstruktivna mišljenja, budu uzeta u obzir, slali su ih u zatvore, isterivali sa posla, izlagali i njih i njihove porodice svakojakim oblicima diskriminacije i represije. A mnoge su predavali u ruke režimskih psihijatara, koji su ih na montiranim sudskim procesima, i na osnovu netačnih psihijatrijskih dijagnoza, proglašavali teškim duševnim bolesnicima opasnim po okolinu i društvo i slali ih u psihijatrijske bolnice na neodređeno vreme.
Ondašnji vlastodršci su bili duboko ubeđeni da su njihova ostvarenja bila izuzetna, i da je ondašnji društveni sistem bio izuzetno patriotski i pravičan, te su bili skloni da one koji ih kritikuju ocenjuju kao zlonamerne, neprijatelje, izdajnike i strane plaćenike koji žele da im otmu vlast. Ili pak, jednostavno, to su za njih bili pojedinci koji nemaju racionalne kriterijume, čija mišljenja su izopačena i pogrešna, što je, po njima, posledica duševne bolesti. U ondašnjim državama važilo je uverenje da oni koji se suprotstavljaju svemoćnoj državi u stvari pogrešno procenjuju stvarnost i svoje lične mogućnosti, i da je već sama ova činjenica dovoljan dokaz da nisu duševno zdravi. Režimski psihijatri su takve disidente podvrgavali psihijatrijskim ekspertizama, kojom prilikom su, krivotvoreći činjenice, lažno predstavljali da boluju od manije veličine, ideja vizionarstva i reformatorstva, ili pak da je njihovo ponašanje nekonvencionalno, često ih kvalifikujući kao agresivne duševne bolesnike koji mogu ugroziti nečiju ličnu bezbednost ili imovinsku sigurnost. Proglašavajući ih opasnim po okolinu i društvo, slali su ih u psihijatrijske bolnice, navodno na lečenje. Ovi nesretnici su ponekad tamo ostajali više godina u teškim uslovima, izlagani neindiciranoj farmaceutici, injekcijama, ili pak mučeni elektro i insulinskim šokovima, podvrgavani zastrašivanjima, izgladnjavanju, procedurama “pranja” mozga i modifikacije ličnosti, odakle su izlazili oštećenog duševnog i organskog zdravlja, a mnogi su tamo i umrli.
Ako se danas analiziraju mišljenja ondašnjih boraca za ljudska prava zbog kojih su slati u psihijatrijske bolnice kao navodni teški duševni bolesnici, vidi se da su oni često bili potpuno u pravu. Tako npr. u Presudi Suda u Sarajevu iz 1971. godine, izrečenoj Radomiru Veljkoviću (1926.), ondašnjem pukovniku JNA i profesoru Vojne akademije u Sarajevu, koji je zbog verbalnih kritika i nenasilnog izražavanja mišljenja, proglašen duševnim bolesnikom opasnim po okolinu i društvo, i koji je potom proveo po kazni 17 godina u beogradskoj zatvorskoj psihijatrijskoj bolnici (proglašen je od strane Amnesty Internationala (London), za “zatvorenika savesti”), stoji doslovce: “okrivljeni tvrdi da se zakoni masovno krše, da su zavladali nepotizam i korupcija, da se ljudska prava masovno krše, da se sprovode sabotaže JNA na Kosovu i na dalmatinskim ostrvima, što slabi vojnu i odbrambenu moć države i da to vodi ubrzanoj i rastućoj opasnoj društvenoj krizi, tenzijama, ratovima i raspadu države. Iznoseći ovakve neistine je počinio krivična dela klevete države i njenih organa i neprijateljske propagande”. Dalje se navodi da je ova krivična dela počinio u stanju teškog duševnog oboljenja, da nije svestan svojih postupaka, te da se šalje na lečenje. Viđeno iz današnje perspektive očigledno je da je on bio potpuno u pravu, i da su takvi, sve brojniji, dobronamerni glasovi bili saslušani i sprovedene korekcije, ne bi ni došlo do sadašnjeg poraznog ishoda.
Konfiniranje političkih neistomišljenika bila je praksa u ovim društvima od njihovog nastanka, ali je iz godine u godinu uzimala sve više maha, da bi poslednjih decenija, u pojedinim od njih postala raširena, uključujući i SFRJ. Za ove svrhe je bilo edifikovano posebno zakonodavstvo i otvorene specijalne psihijatrijske bolnice, ili posebna odeljenja za ovakve političke neistomišljenike.
Ovakva praksa u ovim zemljama bila je vrlo efikasno skrivana od građana i javnosti, kako domaće tako i strane. Počinioci su bili toliko uspešni u skrivanju, da su neretko uspevali da obmanu rodbinu i bližnje, i da im žrtve ovakvih zloupotreba lažno predstave kao “bolesnike”. Uprkos skrivanju, vremenom je ova blokada istine probijena i zaprepašćene domaća i strana javnost su počele da saznaju za raširenost ovakve prakse. Ovaj trend razotkrivanja ovih zloupotreba je sve više uzimao maha od 1970-ih godina, uporedo sa razvojem disidentskog pokreta, da bi kulminirao sredinom 1980-ih godina. Pojedinim od ovih država je bilo zaprećeno da će biti isključene iz članstva u Svetskoj asocijaciji psihijatrije ukoliko svoje postupke i zakonodavstva iz oblasti psihijatrije ne usklade sa međunarodnim standardima. U prethodnoj SFRJ značajan doprinos u ovoj oblasti su dali Odbor za odbranu slobode misli i izražavanja SANU, profesor dr Kosta Čavoški, beogradski Pokret za zaštitu ljudskih prava, slovenački psihijatar dr Janez Rugelj, pojedini borci za ljudska prava iz Hrvatske i drugih republika bivše SFRJ.
Treba istaći da su iskustva sa psihijatrijskim zloupotrebama u bivšim komunističkim državama bila katalizator za kasnija istraživanja i mere da se u svetu van komunističkih država poboljša položaj psihijatrije, da se otkriju postojeće i spreče eventualne nove zloupotrebe.
Da navedemo i to da su borci za ljudska prava u Jugoslaviji bili zbunjeni i iznenađeni kada su otkrili da su metodi i procedure zloupotrebe psihijatrije u političke svrhe u SFRJ i SSSR bili takoreći identični, ali je njihovo iznenađenje bilo još veće kada su te sličnosti otkrili i u zloupotrebama psihijatrije van bloka komunističkih država (npr. u Južnoj Africi, Latinskoj Americi).
Nažalost, u SR Jugoslaviji posle raspada SFRJ, ratova, kriza, došlo je do istinskog slabljenja pravne države, što se odrazilo i na psihijatriju. Sa žaljenjem konstatujem da i dan-danas u Srbiji ima ovakvih zloupotreba. Koliko je današnja situacija složena i delikatna, svedoči i slučaj pomenutog nesretnog pukovnika Radomira Veljkovića. Njegovi osvetoljubivi progonitelji, kojih još uvek ima na značajnim pozicijama, a koji su ga u opisanim uslovima držali 17 godina u ludnici, opet su ga utamničili 28. juna 2004. godine na neodređeno vreme u Psihijatrijsku bolnicu Vršac, o čemu će biti govora dalje.