Uvodnik
Rehabilitacija političkih osuđenika i kažnjenika je jedan od prvih koraka demokratske vlasti posle obaranja autoritarnog režima. Ona predstavlja važnu pretpostavku za politički i moralni oporavak društva koje je decenijama bilo pod jarmom autoritarne, partijske države, i uslov za izgradnju modernog demokratskog društva. Zakon o političkoj rehabilitaciji i prateći zakoni, koji treba da označe raskid sa praksom kršenja ljudskih prava u prošlosti, odavno su postali stvarnost u drugim državama u tranziciji iz autoritarnog u demokratski poredak. U Srbiji je tek šest godina posle pada Miloševićevog autoritarnog režim uspostavljen društveni konsenzus u pogledu donošenja Zakona o rehabilitaciji žrtava političke represije, koji je donet aprila 2006. godine. Nažalost, on nije bio praćen donošenjem nužnih, tzv. restitucionih zakona i propisa (zakona o dosijeima tajnih službi, zakona o denacionalizaciji i sl.), tako da je srpski Zakon o rehabilitaciji izneverio velike nade i očekivanja kako žrtava političke represije, tako i stručne i šire javnosti. Reč je o zakonu koji žrtvi političke represije daje pravo samo na to da se presuda proglasi ništavom, i žrtva smatra neosuđivanom, a kada je kažnjena bez odluke, da se utvrdi da je bila žrtva iz političkih razloga.
Imajući to u vidu, Zadužbina “Studenica” iz San Franciska i Kongres srpskog ujedinjenja – Austrija, u saradnji sa Ministarstvom za dijasporu organizovali su okrugli sto na temu “Rehabilitacija političkih osuđenika i kažnjenika u Srbiji”, koji je održan 20. maja 2008. godine na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. U raspravi su učestvovali su istaknuti pravni stručnjaci, zvaničnici Ministarstva pravde i Ministarstva za dijasporu, sudije, tužioci, advokati, žrtve političke represije, novinari i javni radnici koji su se bavili ovim pitanjima u prethodnih sedam godina.
Temat u ovom broju Hereticusa sadrži saopštenja koja su istaknuti naučnici i stručnjaci podneli na ovom skupu (Vladimir Vodinelić, Bogoljub Milosavljević, Snežana Andrejević, Jovica Trkulja, Srđan Cvetković, Srđan Sikimić, Mirjana Jovanović-Tomić, Gojko Lazarev, Dobrivoje Tomić), kao i diskusiju koja je o njima vođena (Milan Parivodić, Aleksandar Jugović, Miroljub Mijušković, Živko Topalović, Dušan Marković, Stojan Mićović). Objavljivanje ovih priloga ima za cilj da odgovori na otvorena pitanja i dileme pravne rehabilitacije političkih osuđenika i kažnjenika u Srbiji i u tom kontekstu da osvetli kontroverze i probleme primene Zakona o rehabilitaciji.
Nakon temata slede uobičajene rubrike Hereticusa. U rubrici Istraživanja objavljujemo tekst Stevana Bugarskog o knjigama Dositeja Obradovića u Rumuniji i na rumunskom, a u rubrici Ogledi priloge Dejana Milića o Zoranu Đinđiću kao besedniku i Tomislava Krsmanovića o verbalnom deliktu i duševnom oboljenju.
U Tokovima je beseda Borislava Pekića o demokratiji, civilizaciji i kulturi. Rubrika Zbivanja sadrži tekst Marinka Vučinića o političkom mazohizmu Demokratske stranke. U Pogledima Marinko Vučinić reaguje na politički obračun i napad pojedinih beogradskih listova na Sonju Liht, koja je izložena najprizemnijoj medijskoj harangi i hajci. Potom u rubrici Intervju sledi deseti nastavak serijala “Poruke i pouke srpskog oktobra” – razgovor Silvije Nadjivan sa Čedomirom Čupićem, Nenadom Cekićem i Draganom Džunićem. Rubrika Polemika sadrži kontroverzne stavove Đorđa Stankovića i Marinka Vučinića o pitanju rehabilitacije Slobodana Jovanovića. U rubrici Besede su besede ovogodišnjih pobednika na Festivalu besedništva u Sremskoj Mitrovici.
Rubrika Sećanja sadrži belešku Dragoslava Mihailovića o metodima delovanja “tajne službe”. U rubrici Dosije nastavljamo da pratimo i objavljujemo dokumente vezane za procese rehabilitacije političkih osuđenika i kažnjenika u Srbiji. Ovog puta to su dokumenti o rehabilitaciji Borislava Pekića. U rubrici Osvrti, prikazi, recenzije sadržani su prikazi knjiga Dejvida Mekenzija o Stojanu Protiću i Aleksandra Pavkovića o nesentimentalnom pristupu politici Slobodana Jovanovića.