Smisao slobode
Autor: Desimir Tošić
publicista, Beograd/London
SMISAO SLOBODE
Sloboda je pravo na koje je čovek polagao od početka svoje egzistencije u životnim procesima raznorodnih društvenih zajednica. To pravo čovek nalazi u samom društvenom odnosu, u odnosu na druge individue i na samu zajednicu kao celinu. Sloboda mu je omeđivala atmosferu i prostor njegove suverenosti – nezavisnost misli i reči, nepovredivost telesne celokupnosti i mogućnosti privređivanja radi materijalne egzistencije.
Ova životna koncepcija, koliko socijalna, toliko etička, u modernom društvu i njegovim organizacijama morala se naći u striktnim pravnim, političkim i ideološkim formulama. Tu je pak u primeni došlo do krize, do skretanja sa osnovnog pravca, došlo je do izvitoperavanja, jer se nije dosledno pratio društveni razvoj i društvene potrebe. Primena je došla, donekle, jednostrana, jer se uzima u obzir samo politička sloboda, potom su socijalni smisao slobode podelili na dva – politički i ekonomski, treći su ove dve vrste slobode doveli u sukob i isključivali ih. Naravno, na kraju se došlo do toga da sloboda uopšte nije pozitiv, da je anarhija i da je treba odbaciti kao ideal, cilj i metod.
U takvoj krizi kakva je nastala danas uopšte, mi hoćemo da nađemo smisao slobode u onim suptilnim odnosima, privrednim i političkim, u okviru jedne nacionalne zajednice i jedne države. Gajimo li slobodu i slobodnog čoveka tu na najnižoj skali spajanja ljudi, bićemo sposobni da je branimo na granicama državnim, u odbrani slobode nacionalne zajednice.
* * *
Ni na jednom sektoru društvenog života sloboda ne može biti i bezvlašće. Sloboda ne znači ne postojanje reda, pravilnosti i ograničenja. U preko potrebnoj rehabilitaciji društvenih pojmova, kada hoćemo jasno da odvojimo pojam autoriteta od pojma reakcije, slobodu moramo odmah potpuno odstraniti od svih onih tumačenja i primena njenih tokom istorijskog društvenog razvitka, kada se njenim političkim putevima dolazilo do političkih ili ekonomskih nadvlada, ili ekonomskim putem do političke i ekonomske oligarhije.
Sloboda se ne sastoji u poricanju prepreka, zabrana i dužnosti, koje ima čovek prema čoveku, skupina prema zajednici. Ta ograničenja sa idejom slobode ne postavljaju se samo na političkom nego i na ekonomskom terenu društvenog života. Sloboda je u društvu, ona ima društveni smisao; ona se ne može tumačiti van društva; van društva, u koliko ga kao takvog uzimamo, čovek je toliko prirodno slobodan, da je iluzorno da traži pravo slobode. Pravo se traži samo u društvu, u odnosu samih individua, ili individua u zajednici.
Ovo naglašavanje društvenog, i jedinog, smisla slobode vršio je prvi Žan Žak Ruso. On u svom „Društvenom ugovoru“ odelito dvoji prirodnu od građanske (ugovorne) slobode. Po njemu čovek napušta prvu, neograničenu, prirodnu slobodu, jer mu ona nosi anarhiju i nesigurnost, i zamenjuje je drugom, društvenom slobodom, koja mu obezbeđuje i druga prava, kao prava na materijalnu egzistenciju, na svojinu. Ova Rusovljeva tumačenja, ako nisu potpuna, ona su osnovna, da se i danas može od njih poći. Ruso nije slobodu teorijski striktno primenjivao na ekonomski sektor društvenog života, ali on nije naglašavao ni politički; njegova koncepcija slobode bila je socijalna u odnosu na ropstvo i filozofska iz aspekta tumačenja društvenog ugovora. Ovo pak ukazivanje na razliku između anarhijskog odnosa preddruštvenog i slobode u društvenom okviru (koje će dvajanje činiti docnije i Dž. St. Mil) je vrlo značajno zbog ekonomskog problema u demokratskoj teoriji i praksi. Ako je demokratija jedina oličenje slobode, onda je odmah pitanje kako ju je praksa zadovoljila i kako će je u budućnosti zadovoljavati.
Posle Rusoa, a pod njegovim uticajem, došlo je još do jednog tumačenja slobode. U deklaraciji prava čoveka i građanina (u prvoj godini francuske revolucije avgusta 1789) rečeno je da se sloboda sastoji u tome da se može raditi sve ono što ne škodi drugima. Tu se bez sumnje ne insistira na ekonomskom ali ni na političkom momentu; međutim, ovde počiva jedan izvor tumačenja, određen idejno sa etičkim ciljem (ne čini rđavo da tebi ne čine isto), izvor koji govori o ovoj vrednosti demokratske koncepcije, skolastične, moralističke i socijalne. Iz ovog izvora mogu se izvući konture primene slobode u društvenoj organizaciji, na njenom socijalnom, ekonomskom i političkom sektoru. Iz ovog izvora mogu se izvući konture primene slobode u društvenoj organizaciji, na njenom socijalnom, ekonomskom i političkom sektoru. Iz onoga da je sloboda „sve ono što ne škodi drugima“ proizilazi ne samo jedna životna regula, pravična i nedogmatična, nego jedna regula solidaristička, u svezi međusobnih prava i obaveza pojedinaca i grupa. Dakle, sve što bi činilo smetnju razvitku jedne individue, – a najopasnije, da mu onemogući životnu egzistenciju, moralnu i materijalnu, – ne može predstavljati slobodu aktivnosti druge individue. To je ono što je Ruso figurativno podvlačio za ekonomski momenat: niko ne sme biti toliko bogat da može koga kupiti, niti sme ko da bude toliko siromašan da ga mogu kupiti. Za ekonomsku konstrukciju demokratije, dakle, sloboda nosi pored životne etičke i solidarističke socijalne regule još jedno privredno socijalno planiranje, takvo regulisanje koje će onemogućiti oligarhiju i socijalnu bedu jednim istim putem i istim pokretom, odnosno koje će omogućiti čoveka slobodnog, nezavisnog od materijalnih i duhovnih sila u isti mah.