Prva biografija Stojana Protića
Autor: Dobrica Gajić
PRVA BIOGRAFIJA STOJANA PROTIĆA
Dejvid Mekenzi: “Stojan Protić, srpski novinar i državnik”, Službeni glasnik – Politika AD, Beograd 2008, prevod Života Ivanović
Knjigom “Stojan Protić, srpski novinar i državnik”, dr Dejvid Mekenzi, penzionisani profesor Univerziteta Severna Karolina, nastavlja niz svojih biografskih studija u kojima je obradio nekoliko najznačajnijih imena naše politike i državnosti. Mekenzi je, kao što pokazuje njegova bibliografija, neumorni istraživač glavnih tema iz srpske istorije 19. i početka 20. veka i autor radova koji su se dobrano odomaćili u našoj istoriografiji kao nezaobilazni izvori za sagledavanje tog perioda. Pojedinim studijama Mekenzi je, bez ikakvog glorifikovanja, ispunio ono što su ovdašnji istoričari propustili da urade i zbog toga mu treba odati dužno poštovanje. Nešto od toga je već i učinjeno. Visoko vrednujući Mekenzijev doprinos, SANU ga je izabrala za svog člana 1988. godine, što je priznanje koje dovoljno govori o reputaciji koju ovaj istoričar uživa u našoj sredini.
Stekavši dobar uvid u dosadašnje napise o Stojanu Protiću (1857-1923), Mekenzi je ispisivanjem prve biografije ovog velikog srpskog političara delimično ispravio nepravdu koju Protić ni u kom slučaju nije zaslužio. O Protiću se, nažalost, vrlo malo pisalo. Njegovo ime se više pominje usputno u knjigama koje prate i pokrivaju vreme u kojem je on živeo i radio, dok su tekstovi koji su isključivo usredsređeni na segmente njegove biografije toliko malobrojni da se mogu izbrojati prstima jedne ruke.
U burnoj istoriji Narodne radikalne stranke (NRS), Stojan Protić stekao je prepoznatljivo ime i ostvario impozantnu političku karijeru, postepeno izrastajući u njenog drugog čoveka. Prvo mesto, pak, bilo je decenijama rezervisano za Nikolu Pašića. Na Protića se, inače, gledalo kao na vodećeg doktrinara, polemičara i borca među radikalima.1 Milan Jovanović-Stojimirović smatrao je da je Protićevom smrću “znatno seknuo” intelektualni i moralni nivo političkog sveta u Srbiji, jer je otišao čovek čiji su um, volja, autoritet i moralna snaga prevazilazili svoje savremenike.2 Naravno, mogu se pronaći i negativne ocene Protićeve aktivnosti. Bio je on žestok polemičar. Nije štedeo svoje oponente, pa je razumljivo što ni oni nisu štedeli njega. Nezavisno od tih trvenja sa političkim protivnicima, nama se čini zanimljivim mišljenje Jovana Dučića o Stojanu Protiću, a izneo ga je veliki pesnik i diplomata mnogo kasnije od Protićeve smrti. Gledajući na njega kao na “čoveka ponosne prošlosti”, Dučić je bio uveren da je Protićev nacrt ustava posle Prvog svetskog rata bio prilično popustljiv prema Hrvatima, pa ga je okvalifikovao kao vrlo federalistički, iako je i sam Protić za života isticao da nije pristalica federalizma.3
Izdvojivši najvažnije izvore i građu o idejnom lideru Narodne radikalne stranke, Dejvid Mekenzi je svoju interpretaciju Protićevog života izneo u petnaest poglavlja. Za naše čitaoce jako je korisno što on, osim ovdašnjih, koristi i strane arhivske izvore i studije koje proučavaju period u kome je Protić dosegao vrhunac svog političkog uticaja. Na metodološkom planu, ima tu izvesnih ponavljanja i vraćanja na iste događaje, što je naša suštinska zamerka Mekenzijevom pristupu, ali to je nešto što je uočljivo i u njegovim drugim knjigama. No, bez obzira na ovu primedbu, nema sumnje da je Mekenzi ozbiljan i temeljit istoričar, s modernim pogledom na ključne ličnosti i događaje naše nacionalne istorije.
Protić je, kako zapaža Mekenzi, potekao iz porodice koja nije bila bogata. Kao mlad čovek, osetio je siromaštvo i nemaštinu, što ga nije sprečilo da bude odličan student istorijskih i filoloških predmeta na Velikoj školi, gde je studirao od 1876. do 1880. godine. Posle studija, radio je kao predavač u nižim razredima srednje škole u Svilajncu, odakle je otpočeo saradnju sa radikalskim listom “Samouprava”, skrenuvši tako pažnju na sebe. Ubrzo je, na poziv Nikole Pašića, postao i njen glavni urednik. Na tom mestu nalazio se od oktobra 1881. do maja 1883. godine. Posle odlaska Pere Todorovića iz stranke, postao je prvo novinarsko pero NRS. Protić je dosledno propagirao parlamentarnu borbu i korišćenje dozvoljenih političkih sredstava. Pristalica zavere i zagovornik oružane pobune, za razliku od Pašića, nikada nije bio. U novinarskom radu nastupao je kao veliki polemičar. Svoje rivale je udarao gde god je mogao, ali njihovu porodičnu čast nije nikada dovodio u pitanje. Protivnike je najčešće označavao kao neznalice i ništarije, pa je čak i za Slobodana Jovanovića pisao kako ne shvata suštinu lokalne samouprave.
Nezgodne naravi, Protić nije bio ni najpogodniji saradnik. Znao je za sitnicu da se naljuti na neku osobu i da sa njom više nikad ne obnovi kontakt. Kao što su i neki drugi autori, nezavisno od Mekenzija, već primetili, ako je Milovan Milovanović imao dar da i svoje protivnike pretvori u prijatelje, Protić je bio primer čoveka koji je od svojih prijatelja često stvarao neprijatelje.4
Socijalizam i marksizam izučavao je Protić čitajući Marksa, Černiševskog i Svetozara Markovića. Iako su osnivači NRS bili bliski Svetozaru Markoviću, pre svega Nikola Pašić i Pera Todorović, sama stranka će po osnivanju otići udesno i biti liberalno-buržoaska, monarhistička i parlamentarna. U Srbiji je tada bilo malo radnika i za evropski socijalizam ona nije predstavljala plodno tlo. Otuda se ni u osnivačkom programu NRS ne spominje revolucija kao način dolaska na vlast, već se kao cilj postavlja oslobođenje i ujedinjenje svih srpskih zemalja. Protić se u mladosti najviše zalagao za ustavni preobražaj, odnosno ustavnu reformu, videvši svo zlo u nedostacima Ustava iz 1869. godine. Ograničenje autokratske vlasti kralja Milana bio je najvažniji Protićev cilj u tom vremenu. Kao plod takvih zalaganja, ali i napora preostalih političkih stranaka, stvoren je 1888. godine poznati liberalni Ustav.
Svoje tekstove Protić je potkrepljivao citatima iz strane literature i primerima iz političke prakse razvijenih zemalja, pre svega Engleske u kojoj je video ideal slobode i parlamentarizma. Time je hteo i da opovrgne tvrdnje političkih protivnika koji su vređali radikale da nisu znalci takvih stvari. Zbog navodnog učešća u Timočkoj buni, utamničen je, osuđen na smrt, a potom pomilovan i osuđen na deset godina zatvora, gde je bio od 5. maja 1883. do 27. januara 1884. godine. Uređivanje “Odjeka” donelo mu je i drugu kaznu. U zatvoru je proveo vreme od 19. marta 1885. do 1. februara 1886. godine, kad je pomilovan. Posle Timočke bune, iako je Pašić iz emigracije upućivao poziv na oružanu pobunu, Protić je unutar Srbije izbegavao konfrontaciju sa režimom. Zalažući se za mirni legitimizam, lagano je oporavljao NRS. Čak je Pašiću pismeno poručivao da se ne slaže sa njegovom inicijativom. Posle Ivanjdanskog atentata, osuđen je na dvadeset godina robije, s tim što je izdržavanje kazne otkazano posle sklapanja braka Aleksandar Obrenović – Draga Mašin. Pašić se tom prilikom izvukao, ogrešivši se o partijske drugove saradnjom sa državnim organima.5
Iako je bio pobornik višestranačkog sistema, smatrajući da on dozvoljava razvoj i ostvarenje najrazličitijih ideja i interesa, Protić je uočavao i njegove slabosti. One su se najviše ispoljavale onda kad se u nemogućnosti obrazovanja snažne jednopartijske vlade moralo pribegavati stvaranju političkih koalicija, koje uvek podrazumevaju kompromis koji često predstavlja odstupanje od izvornih stranačkih stavova i načela.
Posebno je bilo važno Mekenzijevo ukazivanje na rascep u NRS. Naime, posle radikalsko-naprednjačke fuzije iz 1901. godine i donošenja novog ustava – naravno, po želji Aleksandra Obrenovića – dolazi do podele na nezavisne i stare radikale. Nezavisnima su pripadali Ljuba Živković, Ljuba Stojanović i Ljuba Davidović. Do početka 20. veka, piše Mekenzi, stranačku bazu NRS činili su seljaci, mali zemljoposednici, zanatlije i sitni trgovci. Razvoj privrede i raslojavanje društva, doveli su do toga da je NRS postao eksponent kapitalističke klase. Osim što nisu priznali novi ustav, nezavisni radikali postali su oslonac malog biznisa i sitnih zemljoposednika. Do 1905. godine njih predvodi Ljuba Živković, a kasnije Ljuba Stojanović. Ipak, većina radikala ostala je uz Pašića. Obe struje su se, inače, zaklinjale u program iz 1881. i gajile sličnu spoljnu politiku: antiaustrougarsku i prorusku.
Ne postoje dokazi da su radikali bili uključeni u Majski prevrat 1903. godine. No, period posle toga biće za njih, prema Mekenzijevom mišljenju, period vlasti i velikog uticaja u državi, a za samog Protića i u stranačkom rukovodstvu. Već 29. maja 1903. on će u privremenoj vladi Jovana Avakumovića postati ministar unutrašnjih dela. U vladu je ušao bez konsultacija sa Pašićem, koji se nije nalazio u zemlji. Vremena za razmišljanje nije ni imao, a poziv zaverenika nije se mogao odbiti. Posle izbora u septembru, ostaće na istom mestu i u vladi Save Grujića. Do njegovog novog nesporazuma sa Pašićem, međutim, doći će kad zaverenici počnu da napadaju Protića. Pašić je bio dobar sa njima i optuživao je Protića da je reč o ličnoj stvari i da ne treba njega u to da meša. Protić se, inače, što Mekenzi naročito ceni, prihvatao poslova za koje je znao da može dobro da ih obavlja, kao što su unutrašnja dela i finansije. Administraciju unutrašnjih poslova je postavio na savremene osnove, a u finansijama je sa Pačuom, koji mu je bio najbolji prijatelj, uspostavio priličan red i disciplinu. Zahvaljujući tome, Srbija je spremno dočekala Balkanske ratove.
Interesantno je da je Protić dugo bio protivnik opšteg prava glasa, deleći građane na “kvalifikovane” i “nekvalifikovane”. Samo prvima je davao puna politička prava. Otuda je podržavao postojanje dvodomnog parlamenta, gde bi u gornji dom bili birani “kvalifikovani” građani, s tim što bi se donji dom birao opštim pravom glasa.
Do Prvog svetskog rata, Pašić i Protić su tesno sarađivali, mada su se razlikovali po godinama, poreklu i načinu političkog delovanja. Osetne razlike među njima ispoljavaju se posle 1914, da bi pri kraju Protićevog života došlo do otvorenog raskida. Na osnovu dostupne literature i raspoložive građe, Mekenzi navodi da je Pašić bio čovek od akcije, Protić od pera. On nabraja njihove konflikte, slažući se sa tvrdnjama da je Pašić majstorski vodio “održivu” politiku. Mekenzi čak piše da je Pašić uspeo da “zadrži kontrolu nad Srbijom u toku celog Prvog svetskog rata skoro bez ičije konkurencije i da dočeka najveći uspeh koji je Srbija mogla ikada da zamisli na završetku toga rata – stvaranje Jugoslavije”.6
Pred izbijanje Prvog svetskog rata, Stojan Protić je, kao ministar unutrašnjih dela, došao u sukob sa srpskom vladom i Crnom rukom zbog uvođenja privremene civilne uprave u Makedoniji, čime je vojska izgubila pravo prvenstva nad civilnim vlastima. Pukovnik Dragutin Dimitrijević Apis osuđivao je Pašića i Protića zbog tog poteza. Oficiri su optuživali službenike u Makedoniji za mito i korupciju, smatrajući da nije u redu da oni kao oslobodioci budu u podređenom položaju u odnosu na njih. Čak su i britanski izaslanici, što Mekenzi navodi, izveštavali svoje pretpostavljene da su radikali na vlast u makedonskim oblastima postavili neobučene i korumpirane pristalice.
- Milan St. Protić, “Radikali u Srbiji/ideje i pokret/1881-1903”, Balkanološki institut SANU – AIZ Dosije, Beograd 1990, str. 165. [↩]
- Milan Jovanović-Stojimirović, “Siluete starog Beograda”, Prosveta, Beograd 2008, str. 391. [↩]
- Jovan Dučić, “Verujem u Boga i u srpstvo”, Ars Libri – Neven, Beograd 1998, str. 122. i str. 133. [↩]
- Milan St. Protić, isto, str. 174. [↩]
- Isto, str. 154-155. [↩]
- Mekenzi, “Stojan Protić, srpski novinar i državnik”, str. 88. [↩]
Odlicno pitajte da ucestvujete mozdaosvojite nagradu!
PUNO SRECE