Vi ste ovde: Arhiva » Hereticus 2008-2 » Diskusija »

Procesi rehabilitacije u Okružnom sudu u Šapcu

Stranice: 1 2

Autor: Miroljub Mijušković,
novinar dnevnog lista Politika,Beograd

PROCESI REHABILITACIJE U OKRUŽNOM SUDU U ŠAPCU

Samo jedan dan posle stupanja na snagu Zakona o rehabilitaciji (25. aprila 2006. godine) mesno nadležnom Okružnom sudu u Šapcu stigao je zahtev za rehabilitaciju zemljoradnika Miloja Petrovića iz sela Gornji Dobrić u opštini Loznica, a ubrzo potom i apotekara Pavla Kurtovića iz Šapca. Kao “narodni neprijatelj”, Petrović je u KPD Gradiška tamnovao četiri godine, dok su Kurtovića nove vlasti odvele iz kuće odmah po ulasku partizana u grad i streljale na starom savskom mostu.

Kao profesionalnom novinaru, zaposlenom u dnevnom listu Politika, dužnost mi je bila da o tome informišem javnost. Pogotovo što je i sa političkog i sa pravnog aspekta donošenje Zakon o rehabilitaciji bilo izuzetno značajno: zbog konačnog suočavanja sa najprljavijim zlodelima autoritarnog komunističkog režima, bez čega nema moralnog oporavka i izgradnje demokratskog društva u Srbiji, ali i zbog donošenja dugo čekanog Zakona o restituciji.

Prema odredbama Zakona o rehabilitaciji, rehabilitovana osoba smatra se neosuđivanom, a u slučajevima (velikim broju) gde sudska ili administrativna odluka nije ni donošena, nadležni sud utvrđuje da je ova osoba bila žrtva progona i nasilja iz političkih ili ideoloških razloga. Takođe je rečeno da će pravo na nadoknadu štete i vraćanje konfiskovane imovine biti utvrđeno posebnim zakonom. Građanima Srbije i te kako je važno vratiti poverenje da će država obezbediti zaštitu dve najznačajnije kategorije čovekovog života: čast i imovinu.

Ali da se još malo zadržim na prvim zahtevima za rehabilitaciju upućenim Okružnom sudu u Šapcu, koji će, zahvaljujući prevashodno velikom angažovanju dugogodišnjeg sudije Gojka Lazareva, u proteklom periodu doneti najviše pravosnažnih rešenja u Srbiji.

U lično potpisanom zahtevu, sada skoro 80-godišnji Miloje Petrović naveo je da potiče iz seljačke kuće, koja je 1945. godine imala 21 hektar zemlje, a da se zbog velikih “nareza” (duplo većih od prihoda imanja) već kao maloletnik sukobio sa novim režimom. Kada je 1949. godine otišao na odsluženje vojnog roka u Koprivnicu, za njim je iz zavičaja stigla loša karakteristika, pa je posle 16 meseci provedenih u vojsci osuđen na četiri godine lišenja slobode sa prinudnim radom, i još godinu dana gubljenja građanskih prava.

Posle izdražne kazne, Miloje Petrović je morao i da dosluži preostali deo vojnog roka, tako da je van kuće proveo više od šest godina. Kao dokaz on je priložio potvrdu Vojnog suda u Zagrebu od 4. decembra 1990. godine, u kojoj stoji da je 11. maja 1951. godine bio osuđen za krivično delo iz člana 9. Zakona o krivičnim delima protiv naroda i države. Pošto je “čitav životni vek proveo kao obeležen čovek”, Petrović je želeo da mu ova najveća životna nepravda bude ispravljena bar u dubokoj starosti.

Apotekara Pavla Kurtovića (rođenog 1887. godine), jednog od najbogatijih predratnih Šapčana, partizanske vlasti uhapsile su “u ime naroda” 23. oktobra 1944. godine u porodičnoj kući u Karađorđevoj ulici broj 39. Zajedno sa grupom uglednih građana, streljan je u noći između 27. i 28. oktobra iste godine na šabačkom mostu, bez pisane presude, usmenom odlukom tadašnjeg predsednika prekog suda Milke Minić. Njegovo telo nikada nije pronađeno, a proglašen je za umrlog tek rešenjem Opštinskog suda u Šapcu 2005. godine.

Zahtev za rehabilitaciju Pavla Kurtovića podneo je 9. maja 2006. njegov sin Kosta Kurtović, koji sa porodicom živi u Beogradu. Posle hapšenja oca, Kosta je svako jutro odnosio po jedan obrok u Okružni zatvor u Šapcu (nalazio na mestu sadašnje zgrade Opštine) i predavao ga stražaru na kapiji. Pavla je sreo samo 25. oktobra 1944. godine i on mu je tada rekao: “Sine, ne znam da li ćemo se više ikada videti”. Kada je 28. oktobra došao na zatvorsku kapiju, stražar mu je saopštio da više nije potrebno da donosi hranu, i pokazao rukom na zid portirnice.

Tamo je stajala odluka “prekog suda”, iz koje je Kosta Kurtović saznao da je prethodne noći streljano 36 osoba. Ime njegovog oca Pavla Kurtovića nalazilo se pod rednim brojem 14. Porodica, međutim, nikada nije dobila nijedan dokumenat da je Pavle Kurtović osuđen i ubijen, a pisanih tragova (presude Vojnog suda, Ozne) nije bilo ni u arhivi SDB – BIA, Međuopštinskom istorijskom arhivu u Šapcu, Istorijskom arhivu u Beogradu, Vojnoistorijskom institutu Ministarstva odbrane SCG, kojima se obraćala posle demokratskih promena u Srbiji.

Tragičnim događanjima na šabačkom mostu, gde su partizani streljali veliki broj građana (prema nekim tvrdnjama više stotina, pa do dve hiljade), ja sam se bavio dve godine ranije, povodom početka radova na izgradnji crkve svete Petke, nedaleko od stratišta, posvećene nedužnim žrtvama. Inicijativu je odmah posle demokratskih promena u Srbiji pokrenulo udruženje građana “Most”, ali se na “dobru volju” opštinskih čelnika čekalo četiri godine. List Politika je tada u tri nastavka objavio tekst o partizanskim zločinima 1944. u Šapcu. Bilo je to prvi put u dugoj istoriji ovih novina da jedna priča iz unutrašnjosti dobije toliki prostor.

Tadašnja urednica dopisničke službe lista Politika Rajna Popović pravilno je procenila značaj teme, koja je kasnije nastavljena svedočenjima preživelih zatvorenika i članova porodica žrtava. Objavljeni tekstovi naišli su na veliku zainteresovanost čitalaca i izazvali brojne komentare u internet izdanju našeg lista, posebno iz dijaspore. Ovo naglašavam, jer će od percepcije, da ne kažem dobre volje urednika, kasnije umnogome zavisiti praćenje (pojedinačnih slučajeva) rehabilitacije.

Crkva svete Petke konačno je podignuta 2005. godine i od tada se u njoj održava parastos stradalnicima, od kojih su prvi ubijeni baš 27. oktobra 1944., na dan ove velike svetiteljice. Tadašnji šabački prota Grigorije Babović u svom letopisu, vođenom od 1933. godine po nalogu crkvenih vlasti, čiji se original čuva u gradskoj biblioteci (dnevnik je ovoj ustanovi poklonio nekadašnji novinar Politike Boško Babović, protin sin), naveo je spisak od 36 streljanih Šapčana, koji je već sutradan, 28. oktobra, bio istaknut na zidu Okružnog zatvora: paroh Paun Prokić, profesor katehizisa Vojislav Pavlović, apotekari Vlada Samurović i Ilija Ranković, trgovac Ivan Dražić, inženjer Aleksandar Bučin, đaci Mile Bečejić i Dušan Longinović, odžačar Miloš Sazdanić, agent Bajić, trgovac Mihailo Antić, kamenorezac Sreten Bujuklić, rentijeri Đorđe Jovanović i Pavle Kurtović, major Dobra Nikolić, profesor Vasilije Kuzenko, okružni načelnik Svetislav Stevanović, učitelj Vladan Dačić, radnici Jovan Ćiber i Toma Vereš, opančar Dragutin Dragašević, učitelj Milan Mihajlović…

Ubijanja su trajala sve do proleća 1945. godine, a o najsramnijem događaju u istoriji grada ćutalo se decenijama. Supružnici i potomci žrtava, ne samo kćeri i sinovi, već i treća generacija, sklanjali su se od dželata koje su sretali se na šabačkim ulicama i svoju nametnutu “sramotu” i tugu duboko su nosili u sebi.

Prvo rešenje o rehabilitaciji u Srbiji doneo je Okružni sud u Šapcu 3. novembra 2006. godine, a Politika je tekst o tome objavila odmah po njegovoj pravosnažnosti, i to sa početkom na naslovnoj stranici lista. Sticajem objektivnih okolnosti (prikupljanja dokumentacije i rokova), nije to bio slučaj ni zemljoradnika Miloja Petrovića, niti apotekara Pavla Kurtovića, već gvožđarskog trgovca iz Šapca Nikole Despotovića. Redakcija je zadržala moj naslov “Žrtva obe ideologije”, a u njemu se sadržavala ogromna tragike ne samo ove porodice, već i čitavog srpskog društva.

Nikolu Despotovića (rođenog 1893. godine) 27. avgusta 1943. ubili su četnici, a po dolasku na vlast komunisti su ga proglasili za narodnog neprijatelja i konfiskovali mu imovinu. Zahtev za njegovu rehabilitaciju podneli su sin Slobodan, istaknuti glumac srpskog teatra, i ćerka Marija, penzionisani službenik Sudske uprave u Šapcu. Oni su naveli da njihov otac nije bio pripadnik nijedne političke partije ni pre, a ni tokom Drugog svetskog rata. Na početku okupacije 1941. godine, sa mnogim Šapčanima oteran je u zloglasni logor u sremskom selu Jarak, a kasnije je više puta bio talac Nemaca, koji su sprovodili odmazdu “100 srpskih glava za jednog ubijenog nemačkog vojnika”.

Prilikom kaznene ekspedicije u jesen 1941. godine, okupator je spalio vilu i imanje Despotovića u obližnjem selu Jevremovac, a dva dana pre tragične likvidacije četnici su preko “svog čoveka” tražili da im Nikola pošalje veću sumu novca, koju on nije imao. Kada je pošao da obiđe imanje u ovom selu, zaustavila ga je i vezala takozvana četnička “leteća trojka”. O ovom događaju pred sudskim većem svedočio je 82-godišnji penzioner Borivoje Savić, učesnik NOB-a, koji je na Sremskom frontu bio teško ranjen i ostao invalid:

“Zatekao sam se u selu susednom Maovi, kada je naišla jedna grupa ljudi sa šinskim kolima i konjima, koji su pevali pesmu ‘Kralju Pero iz Engleske beži’. Sa njima je bio i civil muškarac, vezan žicom. Ja tog civila nisam poznavao, ali je jedan od prisutnih, stariji čovek Čedomir Pavlović to prokomentarisao rečima: ‘Odvedoše gazda Nikolu Despotovića u Radovašnicu kod Mine kaluđera da ga ispovedi’. Shvatio sam da će Nikolu likvidirati, pošto je kaluđer Mina bio istovremeno i četnik.”

Stranice: 1 2


Komentar na članak “Procesi rehabilitacije u Okružnom sudu u Šapcu”

  1. Cedomir pavlovic | Selvaganesh,

    [...] Procesi rehabilitacije u Okružnom sudu u Šapcu | Hereticus Comments Off [...]

Napišite komentar