Kratka istorija zatiranja političkih protivnika u Srbiji
Autor: Srđan Cvetković
Od samog oslobođenja od Turaka i stvaranja korena moderne srpske državnosti pa do kraja HH veka društveni život u Srbiji je bio obeležen žestokim političkim obračunima. Nacionalna sloboda i lični ambicije vladara po pravilu uvek su stavljane ispred građanskih i političkih sloboda pojedinaca. Još od ustaničkih dana policija i sila u rukama vladara korišćeni su za obračun sa političkim protivnicima i održanje lične vlasti. Pri tom se politički neistomišljenik vrlo lako kvalifikovao kao državni neprijatelj i izdajnik koga treba odstraniti čak i fizički iz društvenog života (recidivi ovakve političke (ne)kulture primetni su bili do skora a u tragovima i dan danas!). Najpre su predmet političkog progona bili oponenti srpskim vođama Karađorđu i Milošu (u kojim je stradao i sam Karađorđe), da bi se zatim kroz ceo vek nastavila oštra dinastička utakmica u kojoj se nisu birala sredstva. Pomenimo samo Karađorđev progon oponenata Petra Dobrnjca i Milenka Stojkovića kao činjenicu da nije bio milostiv ni prema najbližoj rodbini (ocu i bratu) kada je bio ugrožen njegov autoritet.
Miloš je takođe nemilosrdno gonio svoje neposlušnike Pavla Cukića, Petra Molera, Simu Markovića potom i Miloja Petrovića Đaka pa i samog Vuka Karadžića koji ga je propisno ocrnio u svojoj tajnoj istoriji njegove vladavine. Malo koji je vladar na prestolu u ne tako kratkoj dinastičkoj istoriji Srbije sačuvao živu glavu i umro prirodnom smrću. Pomenimo samo ubistvo Karađorđa 1817., kneza Mihaila 1867., i kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage 1903., pokušaje atentata na Kralja Milana (1882. i 1899. ako ne računamo incident sa klozetskim daskama u okolini Smedereva 1873.) i konačno ubistvo Kralja Aleksandra Karađorđevića 1934. kao najpoznatije manifestacije ovog terora. Na međudinastičku borbu nalegli su zatim osnivanjem partija i surovi međupartijski ratovi. Obračun sa radikalskim kolovođama u Timočkoj buni 1883. (koja je ujedno i dobar primer represije odozdo – neemancipovanog društva prema modernizatorskoj ulozi države) dobro je poznat, kao i još drastičniji progon naprednjaka tzv. dani narodnog odisaja kako je eufemistički kasnije nazvan ovaj teror nakon dolaska na vlast radikala 1887. u kojima je stradalo na desetine naprednjaka dok su mnogi na najneobičniji i zverski način mučeni (naticanje na kolac, pečenje na ražnju….), a zabeleženi su i mnogi napadi na imovinu političkih neistomišljenika: razbijanje radnji, sečenje vinograda, otimanje letine i drugo.
Dvadeseti vek otpočeo je ubistvom kralja i kraljice a zatim dalje obogatio istoriju političkog nasilja na ovim prostorima raznolikom i nadasve obimnim materijalom. Militarizam i česti ratovi za nacionalno oslobođenje (u periodu 1877-1914. bilo ih je čak pet), ali i teške socijalno-ekonomske prilike, ekstremno siromaštvo, masovna nepismenost, nisu bili plodno tlo za razvoj demokratije i ljudskih prava i drastično su usporavali društvenu emancipaciju i srozavali nivo političke kulture (koja je bogami blagodareći različitim socijalno-istorijskim faktorima i do dana današnjeg ostala nevelika!). Politička borba se preselila sa međupartijskog nivoa (mada ne i sasvim stišana ako se uzmu u obzir žestoki verbalni okršaji radikala i samostalaca) na teren sukoba vojnih i civilnih vlasti ali i nastojanja monarha da obuzda vojni faktor (Crna ruka) i službe bezbednosti (završen tek Solunskim procesom 1917.) što je bilo naročito teško s obzirom na ulogu kakvu je imala vojska prilikom ustoličenja dinastije Karađorđević kao i popularnost koju je stekla u ratovima za nacionalno oslobođenje.
Stvaranjem Jugoslavije 1918. preko kolena, politički obračuni samo su dobili na intenzitetu i složenosti naročito sa snažnim srpsko-hrvatskim antagonizmom ali i pojavom revolucionarnog komunističkog pokreta. Atentat na ministra policije Milorada Draškovića i pokušaj na kralja Aleksandra isprovocirali su zabranu rada KPJ i progon komunista, verbalni rat na liniji Srbi-Hrvati koji je pretvoren u krvavu skupštinsku tragediju bili su uvertira za uspostavljanje ličnog režima kralja Aleksandra, zabranu rada političkih partija, internaciji građanskih političara i pojačan progon ekstremnih elemenata ustaša, vmrovaca i komunista. Vrhunac međuratnih političkih obračuna bio je atentat na samog kralja Aleksandra 1934. godine koji se uklapa u opšti trend uzavrelih političkih strasti u međuratnoj Evropi (Hantigton ga u studiji o demokratiji naziva povratnim talasom diktatura i nemira posle relativne liberalizacije krajem HIH veka. )[1]
Osim kneza Mihaila (1867.) i kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice (1903) u Srbiji, U Istočnoj Evropi su pali od ruke atentatora levih ili desnih ekstremista : Petko Petkov premijer Bugarske (1907), Franc Ferdinand prestolonaslednik Austro-Ugarske (1914), Ištvan Tisa, lider mađarskih liberala (1918) dok su ruski car Aleksandar III (1895) i premijer Stolipin (1911) bili žrtve fanatičnih narodovoljaca. Dvadesetih godina nastavlja : tri pokušaja atentata na Lenjina (1918-1923), Milorad Drašković ministar policije Kraljevine SHS (1921), V. Ratenau nemački ministar inostranih poslova (1921), G. Narutovic, predsednik Poljske (1922), Alojz Rasin, ministar finansija (1923), A. Stambolijski bugarski premijer (1923), S.Radić, lider HSS (1928) a potom i tridesetih kralj Aleksandar, Jon Duka i Z. Kodreanu rumunski političari (1933. i 1938.).[2] Talas diktatura kao posledica Prvog svetskog rata, ekonomsko-socijalne nestabilnosti zapljusnuo je mnoge mlade demokratije u Evropi: Italiju 1922, Portugal 1926, Nemačku 1933, Grčku 1936, takođe i Bugarsku, Poljsku, Litvaniju, Letoniju, Estoniju … [3]
Relativna liberalizacija režima do početka Drugog svetskog rata međutim nije bila lišena, brutalnih policijskih obračuna sa demonstrantima, u kojima je neretko bilo i ljudskih žrtava kao i militarizacije političkih partija i pokreta kroz stvaranje ličnih partijskih vojski i batinaša koje su se brutalno razračunavale sa neistomišljenicima (ORJUNA, ZBOR, HANAO, borbaši…). Drugi svetski rat je u potpunosti otvorio Pandorinu kutiju nasilja pre svega ustaškog režim u NDH koji je stvorio čitavu industriju smrti koja je neumorno radila kao i nacistički okupacioni režim sa sistemom logora i politikom sto za jednoga koja ipak nije predstavljala prepreku komunističkom pokretu da nastavi svoje akcije bez obzira na žrtve privlačeći tom beskompromisnom borbom masovno na svoju stranu radikalizovane elemente iz ratom ugroženih područja pre svega Srba sa teritorije NDH. Paralelno sa antifašističkim ratom (kroz dva antifašistička pokreta sa različitom ideologijom i taktikom i odnosom prema nasleđu) u Srbiji je buktao građanski rat raznorodnih ideoloških pokreta, nedićevaca, ljotićevaca a najviše pripadnika JVO i partizanskog pokreta koji je odneo više žrtava nego sve nemačke odmazde.
Demokratija višeg tipa
Ipak komunistički revolucionarni teror koji je usledio neposredno po oslobođenju Srbije i Jugoslavije, prema intenzitetu ali i oblicima i metodama političke represije prevazilazi sve do tad viđeno ako izuzmemo zločine nacista i ustaša. Po sistematičnosti, masovnosti, oblicima i trajanju političkog nasilja period 1944-1951., sa dva vrha represivnog talasa, prvi, kroz divlja čišćenja i likvidacije bez suda kao i presude vojnih sudova 1944-1945. kao i potonji pojačan progon ibeovaca i građanskih neprijatelja 1949-1950. u uslovima međunarodne izolacije predstavljaju tamne mrlje u ionako mračnoj istoriji političkog nasilja u Srbiji. Tajna policija postaje svemoćna kao mač revolucije potpuno u rukama partije, tužilac i sudija hiljadama narodnih neprijatelja (omiljene floskule kojima su se etiketirali ljudi za odstrel). Kao ilustraciju u prilog ove teze navešćemo samo nekoliko primera. Najpre sasvim paradoksalan podatak da je kroz KPD Zabela prošlo u prvih pet godina između 1945-1951. oko 42.000 zatvorenika isto koliko i u narednih pola veka u manje više istom društveno političkom sistemu. Pre rata u njoj je boravilo oko 500 robijaša godišnje i to u uglavnom nepolitičkih delikvenata u poratnom periodu bilo ih je prosečno oko 6-7000 dok je taj broj opao kasnije na 1000 i ispod dok je u vreme Miloševićeve vlasti (iako je tada kriminal cvetao) ulazilo je svega oko 500 godišnje.[4] Isto tako u Zabeli prema ispovestima disidenata kao što je Dragi Stojadinović, Pekić, Dragoljub Jovanović i drugih u prostorijama gde je u Kraljevini Jugoslaviji bilo 10-15 zatvorenika sa statusom privilegovanih (custodia honesta) sada je bilo preko i do 250 osuđenika. Stojadinović opisuje da su u Drugom j zgradi u Mitrovici 1949. imali čak sobnog starešinu koji je na podu kredom crtao na golom betonu pravougaonik 2m h 40cm što je bio životni prostor osuđenika za određen za spavanje.[5] Neki koji su iskusili kako predratne tako i poratne zatvore, kao Dragoljub Jovanović, i sami su imali priliku da se uvere u to pa tako na primedbu Dragoljuba Jovanovića posle osude 1947. jednom zatvorskom starešini kojeg je sticajem okolnosti poznavao sa robije u staroj Jugoslaviji, kako su uslovi robijanja tada bili neuporedivo bolji, ovaj je smireno odgovorio: ,,Zato je i propala!”[6] Isto tako činjenica je da prema najnovijim istraživanjima je najmanje 60.000 građana Srbije likvidirano uglavnom bez suđenja tokom 1944-1945., čak i više ako računamo streljanja ratnih zarobljenika na Zelengori i Sloveniji 1945., kao i par hiljada kroz sudske procese. Po selima zaječarskog, smederevskog i čačanskog okruga taj broj se kreće između 5 i 20, u nekim dostiže i 40, po varošim i do stotinu a u većim, gradovima više stotina i najvećim Beogradu, Nišu i više hiljada.[7] Na ovo treba dodati pritisak na porodice političkih i klasnih neprijatelja, onemogućavanje školovanja ili upisa na željeni fakultet, anatemisanost i odbačenost od sredine…) Tu je konfiskacija celokupne imovine gde su često članovi ostajali i bez najličnijih stvari izbačeni na ulicu ne mogavši često da ponesu čak ni porodične fotografije. Pritisak se nije završavao samo u zatvoru već su bivši politički koji nisu revidirali obično bili proganjani i po izlasku iz zatvora, vrbovani da rade za UDB-u, teško nalazili posao i ostvarivali socijalne prinadležnosti a da i ne govorimo o pristupu javnim funkcijama i osetljivim mestima gde se naročito vodilo računa o partijskim kadrovima.
Istorija političke represije u Srbiji posle Drugog svetskog rata prolazila je kroz nekoliko faza i bila određena nizom socijalnih i istorijskih faktora. U prvoj intenzivnoj KPJ je najpre na divlji zatim institucionalni način eliminisala svoje političke i klasne neprijatelji ubrzano menjajući društveno-politički sistem različitim načinima podržavljenja privatnog kapitala kao i nametanjem novog duhovnog i kulturnog obrasca (socrealizma) potpunom redukcijom umetničkih i naučnih sloboda . Najpre je represija sprovođena kroz optužbe za kolaboraciju a zatim su čest osnov bile osude za špijunažu i izdaju u korist jedne ili druge supersile ili pak kritika i protivljenje privrednim reformama (kolektivizacija, otkup, samoupravljanje…). Prvo je eliminisana opozicija van fronta do 1946, zatim “saputnici revolucije” (Staljinov izraz – nap. aut.) u frontu (D. Jovanović, T. Jančiković, Lj. Sirc, F. Frol i drugi) da bi na kraju posle raskola 1948. u komunističkom taboru na meti bili simpatizeri Staljina (S. Žujović, A. Jovanović, V. Dapčević, A. Hebrang…), a zatim i unutarpartijski liberalni oponenti (M. Đilas, D. Ćosić, Nikezić, Perović i drugi) postajući žrtve iste političke (ne)kulture koju su posle rata najpre čak i mnogo žešće osetili građanski “narodni neprijatelji“.
Neprijatelja treba samo “klepiti po ušima”
Međutim posle sukoba sa Staljinom koji je na kratak rok doneo intenziviranje državno partijske represije kao način dokazivanja pravovernosti boljševizmu (kampanja kolektivizacija, nacionalizacija, prinudni otkup…) na duži rok od početka pedesetih dolazi do relativne liberalizacije.Sada režim teži da se pred svetskom javnošću dokaže kao demokratski, deluje se više preventivno, ideološki i kroz povremene javne sudske procese radi zastrašivanja (neprijatelja treba prema samo klepiti po ušima – Titov izraz). Političko nasilje postaje sofisticiranije, racionalnije, instrument unutrašnje politike (održanja monopola vlasti) i spoljne politike (očuvanje imidža zemlje liberalnog komunizma) kao i rezultat složenog spleta društvenih okolnosti. Pozicioniranje Jugoslavije između Istoka i Zapada, formulisanje nove ideologije i trećeg puta u socijalizam, zahtevalo je bar u javnom životu otklon od staljinističkih metoda obračuna sa političkim protivnicima. Brutalni nkavedovski metodi, likvidacije bez suđenja i masovni progoni i hapšenja početkom pedesetih lagano prestaju smanjuje se pritisak na porodice narodnih neprijatelja. Uslovi kako u Mitrovici tako i drugim zatvorima znatno se popravljaju početkom pedesetih zatvorenici dobijaju krevete, posete, štampu, grejanje….Vlast se svesno trudi da se pred svetskom javnošću predstavi kao komunistička zemlja sa ljudskim licem.
Ipak to nije značilo suštinsku demokratizaciju režima već samo liberalnu fasadu budući da se partija tj. sam Tito vraćao već oprobanim metodama čvrste ruke uvek kada bi osetio da bi mogli biti ugroženi ili poljuljani temelji partijskog monopola na vlast. Buduću da je partija bila ustrojena piramidalno i u suštini nedemokratski (i pored proklamovanja samoupravne demokratije), sa Titom kao nepogrešivim vođom sa ogromnom podrškom u članstvu i narodu, tehnika političkih obračuna bila je ta da se najpre u najužim partijskim telima, često u krugu samog Tita, odluči o tome ko će, na koji način i do koje mere biti predmet progona. Pri tom su tajna policija i sudovi bili samo produžena ruka za izvršavanje naloga najužeg partijskog vrha, tj. najčešće Tita i njegove dvorske kamarile (bar kad su u pitanju krupne stvari). To je bio slučaj u vreme Brionskog plenuma 1966, studentskih demonstracija 1968, hrvatskog proleća 70-tih, obračuna sa srpskim liberalima 1972. ili pak u slučaju spoljnopolitičkih pritisaka kao što pogoršanje odnosa zbog nepotpisivanja deklaracije komunističkih partija 1958., zategnutosti oko suđenja Đilasu sa Velikom Britanijom i slično.
Osim ličnim interesima partijskog vrha i interesima održanja partijskog monopola na vlast, represija u samoupravnoj Jugoslaviji je bila predodređena i sa nekoliko simetrija s obzirom na njenu unutarnju etničku, versku i administrativnu heterogenost kao i specifičan spoljnopolitički položaj između dva ideološko-politički suprotstavljena bloka, sa kojima je morala računati. Prvo i najvažnije ideološkopolitička – globalna ravnoteža: moralo se voditi računa o interesu velikih sila, u prvom slučaju pogoršanje odnosa sa jednom ili obe velike sile pratilo je udaranje čas po levoj čas desnoj opoziciji (npr. 1958. zaoštravanje odnosa sa Moskvom prati ponovni progon Dapčevića i drugih ibeovaca kao u sudski proces predratnim socijalistima grupi Krekić-Pavlović iste godine koji je pratio zatezanje odnosa sa Zapadom). U drugom slučaju približavanje jednoj od supersila pratilo je po pravilu amnestija pre svega za nekog od njoj ideološki bliskih političkih zatvorenika (kao što je velika amnestija za ibeovce 1956. i izmirenje sa SSSR-om ali i kasnije amnestije 1960-tih za Đilasa i druge i 1977. za Mihajlova desile su se “slučajno” pred Titov put u SAD odnosno konferenciju KEBS-a u Beogradu).
Bilo je obratnih uticaja logika Hladnog rata i interesi velikih sila za stabilnom Jugoslavijom i mirom na Balkanu često su išli na ruku čvrstoj ruci i po cenu slamanja demokratskih i nacionalnih pokreta npr. progon liberala-komunista i građanskih disidenata sedamdesetih (no tu Tito i Jugoslavija nisu izuzetak!). Ovo pojačavanje represije posle slamanje srpskih liberala i hrvatskog proleća sedamdesetih koje je naišlo na nepodeljenu podršku kako Brežnjeva tako i Niksona (politika detanta!) a nije čak izazvalo ni veće odjeke u evropskoj intelektualnoj javnosti (npr. slučaj Mihajla Mihajlova, osuda Đure Đurovića, kidnapovanje Vlade Dapčevića i drugih…). Recimo, general Grigorijenko postao je disident u vreme Brežnjeva i američka štampa mu je svakodnevno posvećivala ogromnu pažnju dok se u to vreme o jugoslovenskim disidentima vrlo retko pisalo . Zanimljivo da je čak zbog političkih razloga (budući da je bio jugoslovenski disident) krajem sedamdesetih bila oborena kandidatura Mihajla Mihajlova za profesorsko mesto na Kolumbija Univerzitetu. Čak je i program Slobodne Evrope (kad je počeo da se emituje) emitovan za sve istočnoevropske zemlje osim za SFRJ, zbog Tita čak ni za Albaniju zbog Kosova, odnosno Tita. Tek ’94. Radio Slobodna Evropa počeo je da emituje program za Jugoslaviju. Ipak najveći paradoks je da se na Zapadu polovinom sedamdesetih razmišljalo o kandidaturi Tita i Mihajlova za Nobelovu nagradu za mir u vreme kada je Mihajlov čamio u Titovom zatvoru osuđen na sedam godina zbog pisanja slobodoumnih knjiga. Tako su demokratski procesi u Jugoslaviji svesno su žrtvovani pred globalnim ideološkim interesima zapadnih demokratija zbog navodnih interesa stabilnosti na Balkanu u vreme približavanja dve superesile, zauzetosti SAD u Vijetnamu, ali i interesa da se i dalje taktikom “održavanjem Tita da pliva” potkopava Istočni blok. Politika šargarepe i štapa i specifičan položaj Jugoslavije između Istoka i Zapada ogledala se dakle i na pitanju državne represije koja je morala biti daleko sofisticiranija nego u zemljama soclagera gde se nije moralo voditi računa o mišljenju Zapada niti dokazivati s vremena na vreme pravovernost Istoku kroz hapšenja i osude liberalnih elemenata.
Kao prilog ovoj tezi navodimo anegdotu koju nam je ispričao disident Mihajlo Mihajlov. Jednom prilikom negde 1974. dok su šetali Tašmajdanom Đilas je rekao svojim prijateljima Mihajlu Mihajlovu i advokatu Jovanu Baroviću nakon što su čuli za hapšenja Pripadnika NKPJ a računajući na ideološku simetriju: Šta misliš koga će od nas sad da uhapse?. Nije prošlo dugo a Mihajlov je završio na robiji – bio je osuđen na sedam godina zbog političke propagande.[8]
Druga, međurepublička ravnoteža: obično je slamanje opozicije u jednoj republici pratio kao protivteža progon opozicionara u drugoj (naročito na osetljivoj liniji Srbija-Hrvatska). Treća je verska ravnoteža u progonu naročito je bila prisutna u BiH gde se strogo vodilo računa da se mač ne ustremi preterano prema jednoj verskoj grupaciji. Četvrta, nacionalna opet naročito na relaciji Srbi-Hrvati zasnovana na tezi da jedan nacionalizam izaziva drugi (primeri: Milovan Đilas-Franjo Tuđman, Dobrica Đosić-Vlado Gotovac, Vlada Mijanović Revolucija-Dražen Budiša, Ljuba Tadić-Rudi Supek: 60-tih i 70-tih Vojislav Šešelj-Alija Izetbegović 80-tih…) koja naravno nije mogla uvek biti dosledno ispoštovana s obzirom da u određene nacionalnosti kao Hrvati i Albanci bili u većem broju orijentisane protiv Jugoslavije ili centralizma. I konačno najvažnije je fina ravnoteža koju je režim mogao da postigne između s jedne strane realne pretnje da se opozicija znatnije afirmiše društvu, težnje da se Jugoslavija predstavi kao demokratska socijalistička zemlja koja nasuprot staljinističkom i maoceovskom nudi jedan humani socijalizam i s druge potrebe da se sačuva partijski monopol na vlast. Na kraju još treba istražiti do koje mere su okolnosti liberalizacije putovanja (gasterbajteri), bržeg protoka informacija usled tehnološkog napretka 80-tih, sleđenje zapadnog kulturnog obrasca (uticaj kulturne revolucije 1968) i slične civilizacijske okolnosti Jugoslavije kao evropske zemlje, uticale da samo društvo ide ispred dozvoljene slobode i stege koju je partija morala da nameće po cenu opstanka na vlast a društvo time posredno dodatno vršilo pritisak odozdo za dalju liberalizaciju režima (tzv. efekat grudve snega). Ova jugoslovenska specifičnost bi se uprošćeno mogla iskazati kao: “korak napred dva koraka nazad” – u zatvor se često lakše dospevalo nego u zemljama istočnog bloka jer se nije znalo tačno određena granica koja se ne sme preći (kao zemljama realsocijalizma) ali je kaznena politika bila neuporedivo blaža sa vrlo čestim amnestijama političkih zatvorenika naročito kad bi se zbog njih digla prašina na Zapadu.
Tako je Tito imao običaj da pred put u Zapadne zemlje naročito SAD pomiluje nekog od političkih disidenata. To se desilo na primer 1960. kada su pomilovani osuđeni socijalisti B. Krekić, A. Pavlović, prof. D. Stranjaković, M. Žujović, a zatim ubrzo i Milovan Đilas ali i 1977. u vreme održavanja KEBS-a i Titove predstojeće posete SAD kada je pomilovan M. Mihajlov, ibeovac Komnen Jovanović i još neki politički osuđenici što je pozdravio lično američki predsednik Džimi Karter.[9]
Posle kolebljivih pedesetih državnopartijska represija slabi šezdesetih godina što se ne slučajno poklapa sa strukturalnim promena u društvu: rast standarda i veća podrška režimu, odmakla industrijalizacija i urbanizacija (posle 1961. preteže urbano stanovništvo nad seoskim), opšte podizanje obrazovnog i kulturnog nivoa, zatim značajno je i približavanje Zapadu (susret Tito-Kenedi i nepregledni redovi za upisivanje u knjigu žalosti američkoj ambasadi u posle atentata 1963) itd. Takođe to treba povezati sa olakšanim putovanjima i emigracijom (gasterbajteri) i drugim socijalnim faktorima kao i prostom činjenicom više slobode – viši standard / manje otpora – manje represije. Neki istraživači kao što je američki profesor Semjuel Hatntigton smatraju da je otprilike 2.500 hiljada dolara po glavi stanovnika ozbiljan društveni preduslov i neka granica na kojoj su velike šanse da dođe do suštinske demokratizacije društva. Otprilike su se takvi društveni uslovi, koji se tiču standarda, pismenosti, političke svesti i kulture počeli sticati u većem delu Jugoslavije ranih osamdesetih u nekim sredinama i ranije tokom sedamdesetih. Izuzetak je možda situacija posle 1968., MASPOK-a, i obračuna sa liberalima 1970-tih kada je uzburkana društvena situacija dovela do i pobede konzervativaca u SKJ kada dolazi do intenzivnije saradnje sa SSSR-om što se osetilo i po pitanju IB emigracije koja beži na Zapad (Francuska, Belgija) u strahu od hapšenja KGB i SDB kao i sa kampanjom čvrste ruke, većeg ideološkog nadzora i obračuna sa tehnomenadžerijom i liberalima. Politički progon je intenziviran naročito posle Brozove smrti pa potrajao sve negde do druge polovine osamdesetih i pada Berlinskog zida. Veliki znak stvarnog otopljavanja i većih sloboda bio je i slučaj kada je Mira Adanja Polak prvi put ispričala posprdan vic na račun Josipa Broza Tita u “Beogradskoj hronici” negde u jesen 1989. Takođe je na simboličkom nivou puštanje iz zatvora krajem osamdeset poznatih političkih disidenata nakon decenija provedenih na robiji (Dapčević, Perović, Demaći, Šešelj…) i nagoveštavalo dalju liberalizaciju režima i skretanje sa rigidnog ideološkog kursa.
Devedesetih se represija sve manje sprovodi u ime propadajuće komunističke ideologije već očuvanja gole političke vlasti. Predmet progona i obrade tajne policije postaju opozicioni lideri (Vuk Drašković i drugi) koji prete da poljuljaju vlast Socijalističke partije i Slobodana Miloševića kao i nezavisni novinari što zbog pritisaka vladajućih establišmenta što zbog pretnji osnaženih kriminalnih krugova isprepletanih sa tajnom službom. Najdrastičniji oblici kršenja ljudskih prava u ovoj eri jesu, gušenje martovskih demonstracija tenkovima 1991., izborna krađa i prebijanje demonstranata 1996-1997, dva pokušaj atentata na Vuka Draškovića (1999. i 2000) i ubistvo Ivana Stambolića (2000.). Konačni udarac repom jednog dela obezglavljene tajne policije jeste atentat na premijera Zorana Đinđića 12. marta 2003. godine. Posle petog oktobra ipak dolazi do značajne relaksacije kada su u pitanju ljudska prava i slobode. Progon političkih neistomišljenika zamire, osim atentata na Zorana Đinđića (koji je u suštini represija odozdo-otpor jednog dela društva reformama) nije zabeležen ni jedan atak na istaknutu političku ličnost. Srbija dobija sve više ocene kada su u pitanju ljudska prava i slobode. Fridom Haus ipak relevantan faktor za ocenu stepena ljudskih prava i sloboda je čak Srbiji u najnovijem izveštaju za 2006. dao prednost u stepenu demokratskog postignuća u odnosu na zemlje u regionu stavljajući je na prvo mesto, čak ispred Hrvatske, Bugarske i Rumunije koje su u EU ili su kandidati, dok ipak u odnosu na Mađarsku i zapadne demokratije još uvek naravno znatno zaostaje.[10]
[1] S. Hantigton, Treći talas, Podgorica 2005, 23.
[2] R. i B. Crampton, Atlas of Estern Europe and Twentiet Centhury, Londоn 1997, 43.
[3] S. Hantigton, Treći talas, Podgorica 2005, 25.
[4] S. Cvetković, Između srpa i čekića, Represija u Srbiji 1944-1953, Београд 2006.
[5] Audio dokument: Ispovest Dragomira Drgaog Stojadinovića , London 2006, u posedu autora.
[6] Dragoljub Jovanović, Ljudi, ljudi… Beograd 1973, 23.
[7] Nemanja Dević, Istina pod ključem, rukopis u pripremi.
[8] Intervju autora sa Mihajlom Mihajlovim, 3.oktobar 2006.
[9] Isto.
[10] Vidi izveštaj Fridom Hausa za 2006. godinu.