Knjige Dositeja Obradovića u Rumuniji i na rumunskom
Autor: Stevan Bugarski,
publicista, Temišvar
DOSITEJEVE KNJIGE NA RUMUNSKOM I U RUMUNIJI
Dositej je, ako ne prvi, a ono među prvim srpskim piscima čije je delo prešlo granice jezičkog područja, te je rano prevođeno i štampano u drugim zemljama. Prvi prevodi bili su rumunski, i to još za Dositejevog života.
1
Prevođenje Dositejevih dela na rumunski počelo je u Ugarskoj.
U jednom pismu Jakovu Čokrljanu iz Velikog Bečkereka, kojeg oslovljava sinovcem, Dositej piše: „Za štampu na vlaški prevedeni basna metite na tabak na dobrome papiru najmanje po 16 forinti, koliko tabaka bude. Kakva su ova slova krupna, mislim da će biti egzemplar od 40 tabaka ili više”.1 Po izrazu „kakva su ova slova krupna”, izgleda kao da je već imao pred sobom kakav probni otisak. Prevod je, dakle, postojao. Bilo je mišljenja da je taj prevod uradio ini Dositejev sinovac Grigorije Obradović, koji je zacelo dobro vladao rumunskim jezikom. Ipak, knjiga basana na rumunskom o kojoj svedoči prepiska nije nađena, pa je neizvesno šta je do kraja i s prevodom bilo. Samim ishodom ni Dositej, izgleda, nije bio zadovoljan: nepunu godinu dana kasnije pisaće sinovcu Grigoriju: „A Čokrljanu ja vremena niti volje imam pisati; valjada je i on na meni špekulirao”.2
Najplodniji prevodilac Dositejevih dela na rumunski jezik bio je Dimitrije Cikindeal. Rođen u Malom Bečkereku (kod Temišvara) u svešteničkoj porodici (1775), učio se u Temišvaru i postao učitelj (1794); zatim je rukopoložen (1805) i bio paroh u svom rodnom selu, profesor u Aradskoj preparandiji (1812-1815), odakle se opet povukao na svoju parohiju i tu ostao do smrti (1818).3
Najpre je preveo Sovjete zdravago razuma i štampao ih u Budimu 1802. Pun rumunski naslov glasi: Sfaturile a înţeleajerii cei sănătoase, prin bine înţelptul Dosithei Obradovici întocmite. Iară acuma întăia dată întoarse depre limba Serbiască şi întru acest chip in limba Daco-Romaniască aşezate.4 Knjiga ima 184 str. formata osmine. Nije preveden celi tekst, nego šest od svega devet poglavlja.
Godine 1808. preveo je i izdao u Budimu Sobranije naravoučiteljnih veščej. Pun rumunski naslov glasi: Adunare de lucruri moraliceşti de folos şi spre veselie prin Dosithei Obradovici întocmitǎ. Iarǎ acum în limba Daco-Romaniasca traduse prin pǎrintele Dimitrie Ţichindeal parohul Becicherecului Mic. Knjiga je formata osmine, ima 124 str. Prevedeno je sedam od svega 24 poglavlja, i to ne redosledom originala. Kako je u naslovu stojalo: Parte întǎi, to jest Prva čast, možda je imao u vidu da nastavi prevođenje; ipak je, iz nama sada nepoznatih razloga, na tome stao.
Nije nađen kakav pisani trag, ali je Dositej verovatno znao za ove prevode.
Po njegovoj smrti, 1814. u Budimu je izašao i treći Cikindealov prevod, i to Basne, a pod naslovom: Filosofiçesti şi politiceşti prin fabule moralnice învǎţǎturi. Acum întâia oară culese şi întru acest chip pre limba româneascǎ întocmite de Dimitrie Ţichindeal, parohul Becicherecului Mic şi al Şcoalelor Prearande Româneşti din Aradul vechi catehet. Na 490 str. osmine prevedene su 154 basne.
Pomalo bode oči kako se prevodilac predstavljao: godine 1802. nije ni naznačio svoje ime na naslovnoj stranici, 1808. naznačio ga je puno i uz titule, a 1814, potpisao se ne kao prevodilac, nego kao da je basne sakupio i na rumunskom jeziku sastavio, što je dalo povoda da ga kasnije neki sumnjiče i napadaju a neki brane.
Među onima koji će takav postupak napasti našao se i aradski rumunski paroh Joan Rusu. On je 1885. u Aradu izdao novi, svoj prevod Dositejevih Basana, pod naslovom: Fabulele lui Demetriu Cichindeal în traducere nouǎ din originalu sârbesc al lui Dositei Obradovici, de Ioan Russu, parochul Aradului.5 U pristupnom tekstu Joan Rusu ne samo da kritički razmatra Cikindealovo prevođenje, nego još i razložno dokazuje da je on, posle Dositejeve smrti, pokušao da se lažno predstavi kao autor a ne kao prevodilac. Knjiga je formata osmine, ima 214 str., štampana je rumunskom latinicom; prevod obuhvata svih 160 basana i verniji je originalu.
Prevod Basana iz pera Dimitrija Cikindeala doživeo je i drugo izdanje, prepisano savremenom latinicom (226 str. osmine), sa skraćenim naslovom: Fabule şi moralnice învǎţǎturi, u Temišvaru 1975, povodom obeležavanja dvestogodišnjice njegovog rođenja.
2
U međuvremenu, u samoj Rumuniji, i to u njenoj prestonici Bukureštu izdane su i štampane tri knjige Dositejeve na bugarskom jeziku.
Najpre 1855 – V^nec azbučnый, knjižica od svega 26 str. male osmine u prevodu Teodora Teodoroviča Hrulюskog.
Godine 1858 – Yžica DositeҺ Obradoviča, 39 str. male osmine u prevodu Teodora T. Hruleva. Ova Ižica doživela je, takođe u Bukureštu, drugo izdanje u istom obimu i formatu 1864. godine.
Izgleda da je prevodilac jedan te isti, samo potpisan na dva načina.
3
Najpoznije su u Rumuniji došle na red Dositejeve knjige na srpskom jeziku.
Godine 1955. Državno izdavačko preduzeće za književnost i umetnost u Bukureštu izdalo je izbor Dositejevih tekstova pod naslovom Izabrani spisi; knjiga je formata osmine i na svojih 355 str. sadrži delove iz Basana (uključujući Pismo Haralampiju), Života i priključenija, Sovjeta zdravago razuma, Sobranija naravoučiteljnih veščej i Pisama.
Godine 1961. takođe Državno izdavačko preduzeće za književnost i umetnost u Bukureštu ponovilo je izdanje Dositejevih Izabranih spisa, obogativši ga ovoga puta širim izvodima iz već navedenih dela, tako da knjiga ima 562 str. formata takođe osmine.6
Godine 1969. u Bukureštu je osnovana Izdavačka kuća Kriterion, sa osnovnom namenom da izdaje knjige na jezicima manjina. U okviru te Izdavačke kuće radila je sve vreme Srpska redakcija. Između ostalog, tamo je pokrenuta i kolekcija Mala biblioteka za izdavanje dela iz srpske klasične književnosti. U toj kolekciji izdane su 1979. godine Basne, na 228 str. male osmine.
Sem knjiga, pojedini Dositejevi spisi neprestano su unošeni u udžbenike, štampani u zbornicima, godišnjacima i periodicima. Valja bar uzgred pomenuti opširni Zbornik Srpske književnosti (šest knjiga, osam tomova), Temišvar, 2002-2007. Takođe, nije prestalo prevođenje na rumunski jezik; najnoviji prevodi potiču iz pera Čakovca dr Štefana Polverežana. Ali to su nova poglavlja, koja zahtevaju i zaslužuju posebnu bibliografsku obradu.
- Domaća pisma Dositija Obradovića, Beograd, 1899, str. 47. Pismo datirano 14.11.1793. [↩]
- Isto, str. 51. Pismo datirano 04.09.1794. [↩]
- Virdžil Vintilesku, Hronooška tablica uz izdanje prevoda Dositejevih basana u Temišvaru 1975. [↩]
- Sve Dositejeve knjige koje je preveo Dimitrije Cikindeal štampane su tadašnjom rumunskom ćirilicom. Ovde su prepisane latinicom, pošto još nema odgovarajućih kompjuterskih fontova. [↩]
- Knjiga je štampana nekom starom polatinčenom abecedom, pa je i ovde, zbog nedostatka odgovarajućeg kompjuterskog fonta, prepis, koliko je moglo biti, približan. [↩]
- Začudo, ova bibliografska jedinica nije uneta u inače visoko stručnu knjigu Ksenije B. Lazić, Bibliografija Dositeja Obradovića. Knjige 1783-1988, Beograd, 1990. [↩]