Jedan nesentimentalan pristup politici
Autor: Miroslav Svirčević
JEDAN NESENTIMENTALAN PRISTUP POLITICI
Aleksandar Pavković, Slobodan Jovanović, Jedan nesentimentalan pristup politici, Biblioteka “Politika i društvo”, br. 74, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu i “Službeni glasnik”, Beograd 2008.
Nema sumnje da se knjiga dr Aleksandra Pavkovića posvećena ličnosti i naučnoj zaostavštini Slobodana Jovanovića pojavila pred domaćom čitalačkom publikom u pravi čas. Našoj pravnoj nauci, političkoj teoriji, sociologiji, istoriografiji i književnoj kritici prosto nedostaju kritički osvrti na impresivan intelektualni opus sigurno jednog od najvećih i najuglednijih srpskih (i jugoslovenskih) pravnika i istoričara 20. veka. Tokom poluvekovne komunističke tiranije u Jugoslaviji, dela Slobodana Jovanovića su pratila njegovu ličnu sudbinu. Osuđen na revolucionarnom sudu 1946. kao “narodni neprijatelj” na dvadesetogodišnju kaznu zatvora uz gubitak političkih i pojedinih građanskih prava, konfiskaciju celokupne imovine i gubitak državljanstva, Jovanović je ostatak života proveo u emigraciji. Istovremeno, na njegove naučne radove, književne kritike, eseje i objavljene knjige polako je padala prašina, da bi u jednom trenutku bile potpuno pokrivene velom zaborava. Mnoge generacije posleratnih pravnika, novinara, sociologa, istoričara i književnih kritičara jedva da su čule za Jovanovićevo ime i njegov naučni opus, a ako su nekim slučajem i čule, obično je to bilo u negativnom kontekstu, s obaveznom ideološkom etiketom “nazadnog buržoaskog teoretičara i publiciste”. Sve je to doprinelo da se, posle pada komunizma 1989. i nezvanične rehabilitacije Jovanovićeve ličnosti i naučne zaostavštine (zvanična rehabilitacija je postignuta 2007., kada je Okružni sud u Beogradu i službeno obesnažio presudu revolucionarnog suda od 1946.), njegovi radovi uglavnom posmatraju emotivno, nekritički, uz mnogo pohvala i ne tako retku glorifikaciju. I stvarno, kada se Jovanovićeve briljantne analize i način rezonovanja uporede s krutom, nemaštovitom, jednoličnom, apologetskom, prilično dosadnom i duboko ideološki prožetom marksističkom teorijskom kolotečinom u društvenim i humanističkim naukama iz vremena socijalističke Jugoslavije, dobija se istinska slika o Jovanovićevom spisateljskom i polemičkom talentu, lepoti njegovog književnog stila, kao i o grandioznosti njegovih zaključaka i izvedenih definicija. Pa ipak, i pored neizmerne vrednosti Jovanovićevih dela, ona nisu sasvim bez nedostataka. U mnogim njegovim radovima se može osetiti nedostatak ubedljive argumentacije prilikom objašnjavanja pojedinih društvenih fenomena. Zbog toga postoji potreba da srpska nauka kritički preispita naučni opus Slobodana Jovanovića, što bi ovog pravnog, političkog i istorijskog pisca konačno uvelo u red najvećih srpskih naučnika svih vremena, i istovremeno otvorilo prostor za dalju nadogradnju domaće društvene teorije. Čini se da je ovo pravi trenutak za jedan takav intelektualni poduhvat, jer su oba vremenska perioda daleko iza nas: i vreme krute marksističke apologetike, i vreme euforičnog “otkrivanja” Jovanovićevih dela. Tako se knjiga dr Aleksandra Pavkovića pojavljuje pred domaćom publikom u pravi čas, jer predstavlja pionirski rad u kritičkom sagledavanju Jovanovićevog intelektualnog dostignuća iz gotovo svih oblasti društvenih nauka i književnosti.
Pisac je, najpre, vrlo studiozno izučavao Jovanovićev pristup politici, naglašavajući da bi se njegovi radovi o ovoj temi mogli podeliti na tri grupe: radovi o pravnim i političkim institucijama moderne države (npr. udžbenik iz teorije države i prava Država, Engleski parlamentarizam, O dvodomnom sistemu, Ustavno pravo Kraljevine Srbije, Ustavno pravo Kraljevine SHS), o političkim doktrinama i idejama (npr. filozofski eseji o Platonu, Makijaveliju, Berku, Veberu, Marksu i o totalitarnim političkim ideologijama XX veka) i o najrazličitijim političkim ličnostima – njihovim životima i postignućima (npr. knjiga Vođi francuske revolucije – Mirabo, Dimurije, Danton, Robespjer, portreti istaknutih političara i državnika– Pera Todorović, Svetozar Marković, Milan Piroćanac, Vilijem Gledston). Pri tom – naglašava Pavković – Jovanović se ograničio samo na kritičku procenu odabranih, već dobro poznatih i priznatih doktrina i teorijskih zaključaka, ne iznoseći sopstvenu političku teoriju, što čini glavni nedostatak njegovog enciklopedijskog proučavanja politike, države i društva. Iako je impresivno analizirao političke procese i pojave, Jovanović se zadržavao samo na pravnoj teoriji države i njenih institucija, ostajući u okvirima pravnog pozitivizma, na tragu nemačke tradicije Staatslehre i njenog istaknutog predstavnika Georga Jelineka. Autor knjige je zatim komentarisao Jovanovićeve analize i oglede čisto teorijskog karaktera, koja izlaze iz užeg okvira nauke o državi i pravu, ulazeći i u vidokrug sociologije, etike i aksiologije: o opravdanosti upotrebe državne sile, o granicama moći države i njenih institucija, o pitanju vladavine zakona (prava), o državi masa, fenomenu revolucije, i o moralu u politici. Na koncu, Pavković se osvrnuo i na pojedine Jovanovićeve rasprave o ustavnom uređenju Kraljevine SHS (Jugoslavije), o aporiji srpsko-hrvatskih odnosa koji su vazda obeležavali politički razvoj i istoriju jugoslovenske ideje i države i, posebno, na poznati ogled o srpskom nacionalnom karakteru (“Jedan prilog za proučavanje srpskog nacionalnog karaktera”), tako napisanom da predstavlja neku vrstu preporuke Srbima šta da čine u Jugoslaviji posle neminovnog pada komunističkog režima.
Stiče se utisak da je autor umešno postavio problemske situacije, otkrivajući mesta u pravnoj i političkoj teoriji na kojima se Jovanović nije sasvim uspešno snalazio i gde mu naučna argumentacija nije dovoljno ubedljiva. Pisac ističe da je takav pristup u teoretisanju prvenstveno uzrokovan nedostacima teorijsko-metodološke paradigme (pravni pozitivizam) na kojoj je Jovanović gradio svoju teorijsku misao, što je često imalo za posledicu ili izvođenje nepotpunih i nedovoljno zasnovanih definicija pojedinih važnih pojmova, ili pak odsustvo bilo kakve definicije. Ako pokušate da izvedete definiciju države i njenih institucija na bazi teorijske pretpostavke da se država može naučno objasniti samo kao pravna pojava, onda dobijate samo jedan aspekt istraživanja države, koji je za Jovanovića sasvim dovoljan, jer je pravna priroda ono što državu odvaja od društva. Država, doduše, sadrži i elemente drugačije prirode, ali njen pravni karakter je primaran i on potpuno odražava njenu suštinu, što se najbolje može videti u procesu primene pravnih normi. Svi ostali aspekti su manje važni i oni u ovom kontekstu nemaju ontološki značaj. Autor je veoma pažljivo i argumentovano skrenuo pažnju na ove nedostatke Jovanovićeve pravne teorije o državi. Međutim, ono što privlači posebnu pažnju je činjenica da je i sam autor upao u zamku kontradikcije, objašnjavajući Jovanovićevo gledište o državi i pravu i njegovo osnovno filozofsko-političko opredeljenje. Ovo pitanje je izuzetno važno i zbog toga će mu u daljem tekstu biti posvećena posebna razrada.
Autor je zapazio da je Slobodan Jovanović, kao dosledni istomišljenik Georga Jelineka odbacivao učenje o prirodnim pravima čoveka, koja egzistiraju u svetu razuma nezavisno od države i prava, i koja zbog toga moraju biti poštovana od strane državne vlasti. To je sasvim tačno, jer kao pristalica pravnog pozitivizma, Jovanović i nije mogao da prihvati ideje škole prirodnog prava. One se nisu mogle uskladiti s teorijsko-metodološkom paradigmom koju je Jovanović prihvatio. Posmatrajući državu i pravo kao dva povezana i međusobno zavisna fenomena koja ne mogu postojati jedan bez drugog, Jovanović je vazda isticao da država propisuje pravne norme da bi mogla uspešno funkcionisati, a da bi uspešno funkcionisala ona svojom voljom, iz sopstvenog računa, priznaje pojedincima određena prava kao subjektima pravnog poretka. Dakle, pojedinci nemaju prirodna prava koja bi im pripala samim tim što su ljudska bića nezavisno od konkretnog državno-pravnog sistema, nego im ih država priznaje kako bi pravni poredak mogao funkcionisati.
Imajući u vidu navedenu Jovanovićevu teorijsko-metodološku paradigmu u postupku istraživanja države i prava, kao i njegovo tumačenje odnosa države i pojedinca, može se naslutiti kakvo je bilo njegovo osnovno filozofsko-političko opredeljenje. Veliki broj pravnih i političkih pisaca, sociologa i istoričara smatra da je Jovanović u osnovi bio konzervativac a ne liberal. To mišljenje je u osnovi ispravno; ako se zna da Jovanović nije prihvatao ideje prirodnopravne škole, da se vazda zalagao za dvodomni sistem narodnog predstavništva u kome bi zakonodavna vlast bila podeljena između izabrane skupštine (donjeg doma) i senata (gornjeg doma) kao zastupnika krune i viših društvenih redova, da se u osnovi zalagao za ograničeno pravo glasa i da nije bio pristalica čistog nego samo ograničenog parlamentarnog sistema vlasti sa aktivnom ulogom krune, onda se može izvući zaključak da je Jovanović bio pravi konzervativac i da nije delio politička uverenja svog oca, inače čuvenog liberala Vladimira Jovanovića.