Institut rehabilitacije na prostoru bivše Jugoslavije
Autori: Mirjana Jovanović-Tomić, Srđan Sikimić
advokati, Novi Sad
INSTITUT REHABILITACIJE
NA PROSTORU BIVŠE JUGOSLAVIJE
Rezime: Autori polaze od teze da je pravno savladavanje prošlosti i uspostavljanje diskontinuiteta sa mehanizmima vladavine partijske države prioritetni zadatak novonastalih država na prostoru bivše Jugoslavije. U tom kontekstu rehabilitacija političkih osuđenika i kažnjenika je jedan od prvih koraka demokratske vlasti posle obaranja autoritarnog režima. Ona predstavlja važnu pretpostavku za politički i moralni oporavak društva koje je decenijama bilo pod jarmom autoritarne, partijske države, i uslov za izgradnju modernog demokratskog društva. Nakon toga podrobno je analiziran institut rehabilitacije političkih osuđenika i kažnjenika na prostoru bivše Jugoslavija: u Hrvatskoj, Sloveniji, Makedoniji i Srbiji.
Ključne reči: partijska država, SFR Jugoslavija, tranzicija, pravna država, rehabilitacija u Hrvatskoj, Sloveniji, Makedoniji i Srbiji
“Falk:Misliš li da su ljudi stvoreni radi država?
Ili da države postoje radi ljudi?
Ernst:Izgleda da mnogi žele da tvrde ono prvo.
Ali ovo drugo je verovatno istinitije.”
Lesing
1.
Evropska istorija tokom dvadesetog veka, između ostalog, beleži podatak da su mnoge zemlje na tlu Evrope proživele diktature, preokrete, dezintegracije i ujedinjavanja.
Tako je na početku dvadesetog veka Britanija izgubila Irsku, Nemačka je prošla dezintegraciju (na Istočnu i Zapadnu), a potom reintegraciju, dok je Španija pola veka bila pod totalitarnim režimom i sl.
Nastalu na početku 20 veka, Jugoslaviju je na kraju tog istog veka, dok se Evropa ujedinjavala i uspostavljala nove oblike razumevanja i saradnje, zadesio raspad praćen snažnom destrukcijom, neprijateljstvima i oružanim sukobima između dosadašnjih suseda i srodnih naroda, što je ne samo iznenadilo Evropu sviknutu na procese dezintegracije, već ju je i snažno potresao. Kao uostalom i ceo svet.
Koncept na kome se temeljio sistem Jugoslavije, od pedesetih godina dvadesetog veka pa do njenog raspada, bio je zasnovan na marksističkoj ideji o odumiranju državnih funkcija tako što će one biti zamenjene samoupravnim-podruštvljenim funkcijama. U tom smislu je i socijalizam kao društveni poredak bio određen i definisan kao prelazni period između kapitalizma i komunizma, odnosno kao prelazni period između državnog i bezdržavnog stanja. U tom prelaznom periodu država je sve više podruštvljavana, a to sve radi odumiranja svih njenih državnih funkcija.
Politička elita oličena u partiji – savezu komunista – je, verujući u ideološki koncept odumiranja države, decentralizovala i podruštvila sve funkcije države do tog stepena da je država praktično ostala bez mehanizama da se odupre raznim unutrašnjim i spoljašnjim izazovima koji su se unutar Jugoslavije pojavili osamdesetih godina dvadesetog veka.
Zasnovana na ideološkom konceptu, država Jugoslavija je kao ideološka država nužno sledila sudbinu svoje političke elite – Saveza komunista.
Savez komunista bio je avangarda koja svoj legitimitet nije sticala na izborima već ga je zasnivala na svojoj sposobnosti da vidi dalje i da na osnovu toga iterpretira viziju društvenog razvoja.
Ta vizija je bila ključni elemenat društvene konstrukcije.
Politička elita – Partija, bila je središte stvarne moći, a partijski funkcioneri kao pripadnici te političke elite imali su odlučujuću reč.
Jugoslavija nije postojala primarno kao država, već kao antidržava, kao ideološka zajednica.
Svedena na ideološki projekat, kao ideološka zajednica koja se temeljila na zajedničkom konceptu socijalizma, koji je na kraju sopstvena ideologija odumiranja države razorila, Jugoslavija ovo unutrašnje razaranje socijalizma nije mogla da preživi.
Odumiranje osnovnih funkcija jugoslovenske države – odbrane, spoljne politike, unutrašnje bezbednosti, ekonomskog sistema, bili su glavni razlog da država u Jugoslaviji, ostavši bez svojih funkcija, naprosto nije mogla da učini ono što je dužnost svake države kada nastanu takve prilike i okolnosti – da svojim mehanizmima spreči međusobne, oružane sukobe.
Zato je raspad države Jugoslavije bio tako nasilan, haotičan i tragičan.