Imaju li konzervativci pravo glasa?
Autor: Marinko M. Vučinić
IMAJU LI KONZERVATIVCI PRAVO GLASA?
Miša Đurković, Konzervativizam i konzervativne stranke,
Edicija “Političke familije – ideologije i stranke”, Službeni glasnik, 2007.
Na početku 21 veka, mi smo prinuđeni da uglavnom otkrivamo neke običaje, institucije, tradicije i misaone sisteme, pa je takav slučaj i sa konzervativizmom, kaže Miša Đurković u svojoj knjizi Konzervativizam i konzervativne stranke. Mi inače nemamo mnogo knjiga u kojima se mogu naći teorijski precizno i ideološki neutralno prikazani osnovni pogledi i ideje glavnih savremenih političkih teorija i pravaca. Zato se Miša Đurković i opredelio da u okviru biblioteke “Službenog glasnika” Političke familije na veoma koherentan i teorijski precizan način pruži uvid u najvažnije ideje ideologije konzervativizma. On smatra da je potreba za predstavljanjem glavnih ideja konzervativizma sada najurgentnija. Razlozi za to se nalaze u “naročitoj srpskoj tradiciji, tako i u specifičnim okolnostima dugogodišnje vladavine komunističko-prosvetiteljskog sistema i javnog diskursa”.
Već na prvim stranicama ove knjige Miša Đurković je otvorio izuzetno važno pitanje same prirode srpske političke tradicije, koja je sastavljena iz buna, revolucija, ustanaka, ratova i prevrata. Zato on s pravom dovodi u pitanje stalne i uporne pokušaje nekih naših naučnika da pronađu i označe trajnost i kontinuiranost podaničkog duha srpskog naroda. U ovoj knjizi se Miša Đurković pre svega suprotstavlja nameri da se uspostavi i održava neprihvatljiva politička predrasuda o nepostojanju demokratske tradicije u Srbiji, iz koje je i bila prognana konzervativna ideologija. Stalne pobune i istorijske promene, kaže Miša Đurković, otvaraju i dilemu “kako je institucije i bilo moguće napraviti kada je svakih 20-30 godina dolazilo do nekog rata koji bi po pravilu izazvao novu vrstu društvene revolucije i razorio svaki začetak stabilizacije stvaran u prethodnom periodu.U celom tom haosu naprosto je nedostajala ključna reč za konzervativizam, a to je kontinuitet”. I upravo je kontinuitet ključni pojam za Mišu Đurkovića, jer bez kontinuiteta i kontinuiranog vremena ne može se ostvariti prirodna evolucija običaja, odnosa, nauke, zakona i institucija. Zato i nije slučajno da autor ove knjige izvlači zaključak da se zbog nedostatka ovako izraženog kontinuiteta u našoj političkoj istoriji često javljala tradicija konzervativizma poistovećivana sa autoritarizmom, koji je poredak i institucije vodio pre svega silom. Za ideološki koncept tradicionalizma od izuzetnog značaja je odnos građana prema državi i društvu. Konzervativizam uključuje u svoj programski okvir građanina duboko svesnog značaja države i državnih institucija, što je i osnovna pretpostavka za uspostavljanje političkog i institucionalnog kontinuiteta kao političke osnove za funkcionisanje konzervativizma. Autor ističe, u skladu sa ovako koncipiranim stavom prema konzervativizmu, različit odnos koji, s jedne strane, prema državi imaju ljudi na Zapadu, kao skupu naslednih resursa i odlika kojima upravljamo i koji treba da u što boljem stanju ostane potomcima, a, s druge strane, država je servis, uprava, čiji je cilj da stvara uslove za skladno i kontinuirano funkcionisanje države. U našim okolnostima stav prema državi je potpuno različit, a ona se doživljava kao nedokučivo strano telo rukovođeno težnjom da nam nešto oduzme i koje nam neprestano nešto duguje. “Svako teži da državu zakine i svako istovremeno kuka da od države što više izvuče: malo ko shvata da državna kasa nije rupa bez dna, već trezor u kome će biti onoliko koliko mi sami u njega stavimo. Tek kada bi se to shvatilo, počeli bismo da tragamo za onom ključnom merom između potrebe da državi damo što manje i potrebe da država ipak od nas dobije onu količinu sredstava da efikasno može da ostvaruje svoje funkcije.”.
Miša Đurković iznosi u ovoj knjizi stav da je veoma značajna prepreka za razumevanje konzervativizma vezana za dugogodišnje delovanje komunističkog obrazovnog nasleđa. On takođe smatra, iako je doba jednopartijske države iza nas, da je komunistički duh i dalje izuzetno jak i pored formalno prisutnih pluralističkih mišljenja i da i dalje karakteriše opštu političku kulturu. Ovde se više radi o metodologiji i načinu funkcionisanja centralizovanog političkog sistema nego o dugotrajnosti i otpornosti komunističkog duha, ma kako se on danas tumačio. U njegovoj ideološkoj vizuri to je rigidni manihejski duh, koji je i najveći protivnik uspostavljanja normalnog, dinamičnog i fleksibilnog liberal-demokratskog društva, koji ne dozvoljava postojanje pluralizma ciljeva, ne omogućava i ne dozvoljava funkcionisanje kritičkog mišljenja i preispitivanja, ideološkom isključivošću stvara i reprodukuje prikriveni i permanentni građanski rat. Glavna posledica ovakvog političkog delovanja u tumačenju Miše Đurkovića je u tome što se ne stvaraju osnovne pretpostavke da se u okviru stabilnih političkih institucija rešavaju i odvijaju društveni sukobi i osporavanja. Ovaj još uvek vladajući komunistički duh se, prema autoru ove knjige, ne ispoljava nigde toliko snažno kao u odnosu prema samim terminima desnica i konzervativizam. Ovi pojmovi se u našim političkim prilikama i dalje koriste kao negativni ideološki kvalifikativi i kao izvorni označitelji za snage prošlosti i mraka. To je izuzetno važno pitanje i Miša Đurković mu stoga i poklanja ozbiljnu pažnju, jer se i u ostalim postsocijalističkim zemljama tek uspostavlja i sam pojam i politička uloga desnice i konzervativizma. Neophodno je da se političke snage ovakve ideološke orijentacije smatraju kao deo funkcionalnog i stabilnog demokratskog društva a ne kao stalni remetilački faktor koji dovodi u pitanje i samo postojanje demokratije. Ta su vremena ipak za nama, a o tome svedoči i ova knjiga. Ipak, uticaj leve frazeologije je i dalje vidljiv i snažan, jer se desnica često poistovećuje sa fašizmom, nacizmom, klerikalizmom, militarizmom, antikomunizmom i rasizmom. Bugarski teoretičar Svetislav Malinov kaže: “Prema takvom i dalje dominantnom klišeu Čerčil je isto što i Hitler, De Gol se ne razlikuje od Musolinija, a Regan od Le Pena.” Zato je i teorijski zadatak ove knjige tim složeniji, jer mora da insistira na jasnim teorijskim i idejnim postavkama konzervativizma, a da ne svodi svu svoju argumentaciju na zakasneli i prežvakani antikomunizam, koji se koristi kao već istrošena ideološka poštapalica. Ako bi se u ovoj knjizi čitava rasprava o prirodi i suštini konzervativizma svela na tvrdnju o još uvek fatalnom opštevladajućem komunističkom duhu, onda ne bismo mogli dobiti jasne i teorijski obrazložene odgovore na pitanje o prirodi i suštini ideje konzervativizma. Miša Đurković ne skriva u ime naučne objektivnosti svoje konzervativno ideološko opredeljenje, ali on nastoji da knjigu ne svede na jalovu polemiku o nizu već izanđalih komunističkih predrasuda o bauku konzervativizma i desnice, već da argumentovano i teorijski utemeljeno pokaže koje su to političke ideje i vrednosti u osnovi konzervativizma kao političkog i ideološkog koncepta. I to je izuzetna vrednost ove knjige, jer vraća teorijski i politički dignitet konzervativnoj ideji, nastojeći da je situira u korpus političkih ideja i pokreta koji su činili i čine kako našu političku istoriju, tako i naš aktuelni demokratski politički sistem. Jer autor ove knjige s pravom smatra da je konzervativizam legitimni deo savremenog liberalno-demokratskog političkog spektra. Veoma je važan uvid da postoji suštinska razlika između umerene parlamentarne desnice centra i radikalne antiliberalne desnice, koja je jednaka istoj takvoj razlici između parlamentarizma i radikalne levice. Zato je i veoma bitno videti koja su to osnovna načela konzervativizma. Pre bilo kakve klasifikacije ovih osnovnih načela, autor daje istorijsku perspektivu nastanka konzervativnih političkih ideja, jer one imaju svoju specifičnu istoriju. Zato i pozivanje na radove Berka ima poseban utemeljujući značaj i težišni teorijski položaj. Berk je postao neka vrsta nezaobilaznog kanona kada se govori o konzervativizmu, a i on sam je tvrdio, što je u skladu sa suštinskim opredeljenjem ove političke ideje, “da njegova misao tek nastavlja kontinuitet jedne ispravne, teorijski dokazane prakse i misaone tradicije”. U sporovima sa jakobincima Berk je tvrdio da od njihovih apstraktnih anarhističkih shema brani i čuva načela koja je postavila Slavna Revolucija iz 1688 godine. Autor ove knjige navodi i Platonovu Državu kao prvi dokument u kome su predstavljene određene ideje o uređenju sveta i društva a koje su konzervativnog političkog i filozofskog određenja. To su ideje o transcedentnom metafizičkom i posebno moralnom poretku, neophodnosti poštovanja postojećeg društvenog poretka, neizbežnost moralnog nasuprot nasilnom utemeljenju države, verovanje u prirodno postojanje hijerarhije. Potrebno je navesti i primer Aristofana, koga je sa Platonom vezivalo izrazito nepoverenje prema demokratiji kao sistemu političkog organizovanja. Miša Đurković takođe navodi rimski republikanizam kao nepresušno nasleđe ideologije konzervativizma. To se pre svega odnosi na institucije pravnog uređenja međuljudskih odnosa, značaj aristokratske prirode senata, odgovornost senatske elite, ljubomorna borba za očuvanje slobode i posebno republikanskih vrlina, kao što su patriotizam, lojalnost i osećaj dužnosti. Autor navodi i veliki uticaj hrišćanstva, i to elemenat njegovog učenja koji je postao osnovna premisa celokupnog konzervativizma – u pitanju je doktrina o padu, odnosno o prvobitnom grehu, nepopravljivo zaprljanoj ljudskoj prirodi. Upravo ovo hrišćansko učenje je ključna odlika konzervativizma, ono što ga suštinski i temeljno razlikuje od drugih pogleda na svet. Miša Đurkovć određuje srednji vek kao trajno uporište za konzervativni način mišljenja i političkog delovanja, jer je to bio društveni i istorijski poredak koji je suštinski određivalo nekoliko veoma značajnih obeležja: hijerarhijski strogo uređeno društvo i društveni odnosi, paternalistički sistem vrednosti i splet uslovljenih i prožetih hijerarhijskih ustanova, o čemu nam govori primer hijerarhijski uređenog kosmosa Tome Akvinskog. On takođe kaže da je i bazična i etimološka osnova ove ideologije trajno obeležena i prožeta srednjim vekom. “Rasel Kirk podseća da su u raznim italijanskim gradovima čuvari zakona bili nazivani konzervatori, kao i da su engleske mirovne sudije izvorno bile nazivane custodes pacis – čuvari, konzervatori mira. Za formiranje konzervativizma, takođe su značajne i ideje mislilaca renesanse, kao što su Erazmo i neke struje reformacije. U knjizi se takođe apostrofira uloga Džonatana Svifta, kao pisca koji je još početkom 18. veka radikalnoj kritici izložio sve obavezujuće prosvetiteljske apstrakcije, koje su smatrale da se ljudska priroda, društveno i političko uređenje mogu preko noći redefinisati i promeniti u skladu sa načelima zdravog razuma. Zato se i smatra da je Svift u osnovu moderne definicije konzervativizma uneo reakciju protiv apstrakcije u politici.