Društveni i moralni značaj rehabilitacije žrtava političke represije
Autor: Dr Aleksandar Jugović,
docent na Fakultetu za specijalnu edukaciju i rehabilitaciju
Univerziteta u Beogradu
DRUŠTVENI I MORALNI ZNAČAJ REHABILITACIJE ŽRTAVA POLITIČKE REPRESIJE
Sve posledice političke represije najbolje pokazuju koliko društvo čija je vlast ustanovljena na političkom zločinu nije društvo celovitog prosperiteta i humanosti ma koliko njegova ekonomija ili kultura bili razvijeni. I ono ostaje takvo ako se ne napravi jasna istorijska, moralna i pravna distanca u odnosu na “vreme nevreme” ili na “vreme neprava”. Višestruki je individualni, društveni i moralni značaj rehabilitacije žrtva političke represije, pogotovu u kontekstu srpskog društva.
Na individualnom nivou rehabilitacija znači ublažavanje posledica nepopravljivog što može žrtvi ili porodici žrtve značiti umanjenje osećaja nepravde, dobijanje moralne satisfakcije, ostvarenje materijalne naknade ili socijalne rehabilitacije kao nadoknade za pretrpljenu diskriminaciju. Međutim, na psihološkom planu, posledice progona, straha, poniženja, gubitka ili procesa neprežaljene žalosti kada se ne zna sudbina žrtve, čega je bilo u našoj političkoj istoriji posle Drugog svetskog rata, nemoguće je “popraviti”.
Za društvo i njegov sveukupni, a naročito moralni razvoj, neophodno da se savremenici jasno odrede prema prošlosti u kojoj je bilo političkog nasilja od strane nosilaca vlasti i moći. Politika i nasilje jesu neodvojivi fenomeni iz najmanje dva razloga: prvo, nasilje je često u istoriji bilo sredstvo postizanja političkih ciljeva i, drugo, nijedna država ne može da se odrekne nasilja kao sredstva očuvanja poretka. Ipak u primeni državnog nasilja treba razlikovati demokratsku od nedemokratske države. Demokratska država nasilje koristi u ograničenom vidu, po određenoj proceduri, i iskazuje ga javno. Nasuprot demokratskoj državi, nedemokratska država vlada po volji pojedinaca ili interesnih grupa i bez javnih i definisanih pravnih procedura. To je naročito odlika revolucionarnog ili tzv. “konsolidacionog” nasilja, koje je bilo primenjeno u Srbiji u poratnim godinama iza Drugog svetskog rata. Za svoje postupke nedemokratska vlast suštinski ne odgovara nijednoj instituciji, niti narodu. Istina, i nedemokratska država može imati zakone i procedure (pa onda i državno nasilje može imati karakter zakonitosti), ali oni su, po pravilu, arbitrarni, nehumani, represivni i nepravedni.
Iz ovog razloga značaj rehabilitacije jeste u suočavanju društva – moralnom i pravnom – sa nasilničkom prošlošću i savladavanja posledica, koliko je to moguće, nedemokratičnosti i autoritarnosti političkog režima. Procesom rehabilitacije delegitimizuje se normalizacija političkog nasilja. Njime se ukazuje na nasilnički i zločinački karakter režima koji je sproveo politički teror.
Rehabilitacijom se ustanovljava suštinska društvena pozicija da su ljudska prava iznad svake ideologije i političke prakse. Samo devijantan i izopačen politički poredak sa vlastitim građanima postupa kao sa neprijateljima. Poruka procesa rehabilitacije jeste da se nasiljem nad političkim neistomišljenicima ne može stvoriti human i demokratski poredak i pravna država. I zato iza rehabilitacije stoji obnova ključnih društvenih vrednosti kao što su: ljudski život, humanizam, sloboda, nepovredivost imovine, tolerancija različitosti, ljudska čast.
Revolucionarno nasilje u Srbiji na kraju Drugog svetskog rata imalo je cilj i uništavanje, a u skladu sa svojom “olako shvaćenom” ideologijom komunizma i izgradnje “novog čoveka u novom društvu”, uništavanje jedne od temeljnih vrednosti prosperitetnog društva, a to je građanstvo kao socijalni sloj i građansko društvo. Teško je obnoviti građansko društvo u moralnom i vrednosnom pogledu bez procesa rehabilitacije žrtava političke represije.
Rehabilitacijom žrtava političke represije utiče se na razvoj političke kulture, koja se ne bazira na osnovama neopaganizma i njegovog principa “ko nije sa nama taj je protiv nas”, nego na principu legitimnosti različitosti i prevladavanja društvenih/političkih interesa i sukoba demokratskim i pravnim sredstvima. Ovo je posebno značajno i u današnje vreme u Srbiji, u kome se opasna politička matrica podele na političke prijatelje i neprijatelje, izdajnike i patriote, stalno obnavlja. U osnovi radi se o političkoj manipulaciji građanima i “igranju na kartu” iracionalnog i mitskog. Ali, danas, izdaja kao etiketa za političkog i ideološkog protivnika je put u “mutirani totalitarizam” i političko nasilje. Zato se procesom rehabilitacije žrtava političke represije, ako je dosledan i otvoren, “kroti” političko manihejstvo i politički brutalizam. Takođe, ovaj proces može da prekine lanac političkog revanšizma i dubokih i destruktivnih ideoloških podela.
Društveni značaj rehabilitacije danas je i u tome što ovaj proces treba svim potencijalnim nasilnicima u političkim strukturama, kao nosiocima vlasti i moći, da ostavi jasnu poruku: da se zločin ne zaboravlja, pa bio on zaogrnut plaštom bilo koje ideologije, i da “iskra pamćenja” uvek tinja. Zato je ključni značaj rehabilitacije žrtava političke represije u tome što omogućava da nove generacije žive u društvu u kome postoji sloboda od svakog oblika straha koji može proizvesti neki politički režim i njegov poredak.