Analiza Baze podataka o prijavljenoj oduzetoj imovini
Autor: Srboljub Glišić
Narodne inicijative za restituciju
oduzete imovine i ljudskih prava, Beograd
ANALIZA BAZE PODATAKA O PRIJAVLJENOJ ODUZETOJ IMOVINI
Koliko oduzete imovine, po vrsti i količini, potražuju građani ?
Rezime: U ovom radu autor nastoji da utvrdi stepen pouzdanosti unetih podataka u javnu elektronsku Bazu podataka o prijavljenoj oduzetoj imovini i na osnovu toga pokaže da restitucija ne ugrožava ni jedan državni ili društveni interes, već vodi formiranju lične odgovornosti za sopstvenu egzistenciju. Njegova teza je da je prijavljena oduzeta imovina u Bazi podataka, koja bi bila potraživana u restituciji, višestruko manja, u svim vrstama oduzetih nepokretnosti, od ukupno oduzete svake kategorije (vrste) imovine i višestruko manja od svake vrste danas raspoložive (a ranije oduzete) imovine u državnoj (najčešće monopolskoj) svojini. Princip zamene (ranije oduzete) a danas nepostojeće imovine za drugu imovinu u državnoj svojini (iste tržišne vrednosti) je potpuno moguć, pravno, ekonomski i socijalno opravdan. On podstiče formiranje socijalne i lične odgovornosti za privatnu imovinu. Autor je pokazao da je nepotrebno i finansijski, socijalno i politički štetno po društvo i državu svako finansijsko opterećenje javnih prihoda države (budžeta) emisijom državnih hartija od vrednosti (državnih obveznica), koja bi zamenila proces vraćanja postojeće oduzete imovine stvaranjem javnog duga, kao tereta za društvo u celini.
Ključne reči: restitucija, Zakon o prijavljivanju i evidentiranju oduzete imovine, baza podataka o prijavljenoj
oduzetoj imovini
Javno dostupna Baza podataka o prijavljenoj oduzetoj imovini nalazi se u Republičkoj direkciji za imovinu Republike Srbije.
Na osnovu Zakona o prijavljivanju i evidentiranju oduzete imovine (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 45/05), koji je stupio na snagu 8. juna 2005. godine, oštećeni građani1 kojima je imovina oduzimana u Srbiji posle II svetskog rata, iz ideoloških razloga, od strane uspostavljene komunističke vlasti, imali su mogućnost da prijave državi oduzetu imovinu koju žele da povrate ili da za nju dobiju obeštećenje. Period prijavljivanja je bio od 8. juna 2005. do 30. juna 2006.godine,2 nepunih 13 meseci. Prijava3 je morala da sadrži podatke koji identifikuju oduzetu imovinu (po vrsti i količini, mestu itd.) i potražioca (sa potpunim podacima za njegovo prepoznavanje). Prijave je trebalo podnositi Republičkoj direkciji za imovinu Republike Srbije u navedenom periodu.
Radoznali čitalac može da upita:
– Zašto je zakonodavac donosio pomenuti Zakon bez donošenja Zakona o povraćaju oduzete imovine ili obeštećenju?,
– Koliko se prijavilo građana koji potražuju oduzetu imovinu?,
– Kakva je oduzeta imovina – po vrsti i količini – prijavljena ?
Odgovor na prvo pitanje trebalo bi da pruži “Obrazloženje” pomenutog Zakona,4 poglavlje II (“Razlozi za donošenje Zakona”): “Cilj donošenja ovog zakona je utvrđivanje obima i vrednosti oduzete imovine koju treba vratiti ranijim vlasnicima ili im isplatiti obeštećenje za istu. S obzirom da je u ovom momentu vrlo teško sagledati obim, vrstu, stanje, pravnu situaciju i druge elemente u vezi oduzete imovine, ocenjeno je neophodnim da se prethodno izvrši evidentiranje te imovine i njena procena…”.
Odgovori na drugo i treće pitanje trebalo bi da pruži član 3. Zakona: “Evidencija prijavljene imovine – registar imovine vodi se kao javna i elektronska baza podataka”. Ta Baza podataka je rezultat (posledica, cilj) primene pomenutog Zakona.
Za oštećene građane, koji očekuju povraćaj oduzete imovine, važne su činjenice:
– Članovi 8. i 9. pomenutog Zakona i “Obrazloženje” Zakona pružaju jasan dokaz njihovog opravdanog očekivanja donošenja zakona koji reguliše povraćaj oduzete imovine (ili obeštećenje), jer se takav “poseban zakon” (neoročen u donošenju) jasno pominje tri puta u tekstu Zakona i tri puta u tekstu njegovog “Obrazloženja”. Npr.: “….prilikom donošenja posebnog zakona, kojim će se utvrditi i priznati prava u pogledu povraćaja ili obeštećenja za oduzetu imovinu…”
– Uspostavljena javna Baza podataka o prijavljenoj oduzetoj imovini pruža implicitni mehanizam upozorenja i “javne zabeležbe” (hronološki) primarnog potraživanja na prijavljenoj oduzetoj imovini – u slučaju da neki organ države (vlast), pojedinac ili institucija pokušaju da izmene postojeće svojinsko stanje “državne svojine” kroz simulirane privatizacije, razmene privatne svojine sa državom i druge malverzacije.
Pored ovih prava koje Zakon pruža oštećenim građanima, on je nametnuo i znatne obaveze za svakog pojedinca koji želi da prijavi oduzetu imovinu:
a) zakonodavac traži od građana da o svom trošku pribave državi podatke o oduzetoj imovini, pošto ona ne poseduje sređene podatke o imovini koju im je oduzimala;
b) u Obrascu POI (“Prijava oduzete imovine”), koji je sastavni deo Zakona, eksplicitno se navodi obaveza građana da prilože potrebna dokumenta uz popunjen Obrazac: akte o identifikaciji imovine, osnovi oduzimanja, identifikaciji srodstva u odnosu na lice od koga je oduzeta imovina (za pravne sledbenike). Pribavljanje tih dokumenata iz nesređenih arhiva države (na svim nivoima vlasti, od arhiva opštinskih odeljenja za imovinsko-pravne poslove do Arhiva Srbije i Arhiva Jugoslavije, sudova, odeljenja Republičkog geodetskog zavoda…) podrazumevalo je obavezu građana da plaćaju sve vrsta administrativnih taksi za dobijanje odgovarajućih dokumenata:5 Direkcija je izdala 110.360 potvrda pojedincima koji su prijavili oduzetu imovinu i uz prosečan (minimalan) trošak pojedinca od 5.000 dinara (za raznorazne takse, kopiranja…), oni su uplatili u budžet Republike Srbije, u toku pomenutih 13 meseci, sumu od minimalno 551,800.000 dinara, ekvivalentno iznosu od 6,897.500 evra! Radi poređenja, u “Obrazloženju” Zakona,4 poglavlje IV (“Finansijska sredstva potrebna za sprovođenje Zakona”, eksplicitno stoji planirani trošak države za sprovođenje tog Zakona: “Za sprovođenje ovog zakona potrebno /je/… obezbediti finansijska sredstva iz budžeta Republike Srbije u visini od 3,000.000,00 dinara”. Pojednostavljeno, primenom pomenutog Zakona, građani su o svom trošku državi formirali jedinstvenu bazu podataka o potraživanoj oduzetoj imovini i državi napunili budžet za preko 548,000.000 dinara!
Zakon stvara probleme i loše rezultate u primeni
Pomenuti Zakon je bio mali po obimu a siromašan i nejasan po sadržaju – sastojao se od samo 11 članova. U Službenom glasniku, prostor koji zauzima Obrazac POI, na kraju teksta Zakona, veći je od teksta samog Zakona!
Načelno, da bi se precizno formirala bilo koja baza podataka, moraju se definisati pojmovi koji se sakupljaju, sistematizuju i pretražuju.
a) Zakon nije definisao kategorije oduzete imovine, već je prepustio građanima da sami “nazovu” oduzetu imovinu po svom nahođenju! To je izazvalo proizvoljno “imenovanje” imovine od onih koji prijavljuju (iz nerazumevanja, neobrazovanosti ili stvarnih dilema), bez jedinstvenih kriterijuma razvrstavanja oduzete imovine. Na primer, Zakon ne definiše da li se oduzeta imovina “identifikuje” prema “kategoriji” (nameni) u vreme oduzimanja ili “kategoriji” (nameni) iste imovine danas: poljoprivredeno zemljište (u vreme oduzimanja) po rubovima gradova danas je “građevinsko zemljište” zbog širenja gradova; stambene zgrade (u vreme oduzimanja) su danas pretvorene u poslovne prostore ili obrnuto… itd. Ovakve nejasnoće su izazvale velike probleme državnom organu zaduženom za postupanje po Zakonu, Republičkoj direkciji za imovinu RS, koja je morala da napravi kompjuterski softver za razvrstavanje, unos prijavljenih podataka i njihovo pretraživanje. Sa druge strane, Direkcija nije smela da preinačuje dostavljene podatke pojedinaca – bila je obavezna da ih unese onako “kako su prijavljeni”. Dileme je Direkcija rešila (samoinicijativnim) formiranjem baze podataka sa “finom strukturom razvrstavanja oduzete imovine” i obrnuto, formiranjem “uopštenih kategorija” imovine koje se ne mogu precizno razlučiti po vrsti ili nameni /npr. kategorija “zemljište”, i pored postojećih kategorija “građevinsko”, “poljoprivredno”, “šumsko” zemljište; zatim “kuće sa dvorištem”, pored kategorije “kuće”; zatim posebne kategorije “stanovi” i “zgrade” (bez definisanja broja stambenih jedinica u njima)… i mnogi drugi primeri/. Republička direkcija je “balansirala” između svojih obaveza “po Zakonu” i prispelih prijavljenih podataka – formiranjem više nivoa službi “u razvrstavanju” podataka, počev od stručne pravne službe, koja je iz priloženih dokumenata “identifikovala” kategoriju imovine, poredeći dokumentovane podatke sa (često) “lakonski” unetim podacima o oduzetoj imovini u popunjenom Obrascu.
b) Republička direkcija (kao državni organ) morala je da poštuje “stavke” u Obrascu POI zadate “po Zakonu” – iako su besmislene po sadržaju. Na primer, “ozakonjeni Obrazac” u stavki (B) “Nepokretnosti” u trećoj koloni (desno) traži od prijavioca da unese: “NAZIV, odnosno ime lica koje je u posedu nepokretnosti”!
Iz ovog “zakonskog” zahteva za prijavioce proizlazi pitanje: Kakav bi trebalo, danas, da bude legalan svojinski status oduzete imovine?
Kada je imovina oduzimana, postajala je, formalno, deklarativno “opštenarodna”, “državna” ili “društvena” svojina, zavisno od perioda oduzimanja, ma šta to značilo. Smisao koji se krio iza raznih naziva bio je isti: organi države, kao produžene ruke Komunističke partije, bezuslovno su upravljali svom tom imovinom. Komunistička vlast nije jasnije definisala “kategorije svojine” (zbog sopstvenih ideoloških animoziteta prema tom pojmu), već je oduzetom imovinom voluntaristički “raspolagala”: “socijalistički subjekti” su od partijski kontrolisane države dobijali imovinu na “korišćenje” bez jasnih prava na otuđenje, ali sa pravom razmene sa drugima, sebi sličnim, pa i pravom razmene (retko otuđenja) sa privatnim licima, ako je to bilo u “društvenom interesu” (komasacije, melioracije…). Opštine su bile samo formalni prenosnici “prava korišćenja”, sa neažurno vođenom evidencijom. Od 1953. godine, sa zamišljenim “društvenim samoupravljanjem”, ustalio se naziv “društvena svojina” za svu oduzetu imovinu ali i za svu novostvorenu imovinu i nepokretnosti u tom, socijalističkom, periodu. Nije pravljena razlika između ranije nastale (pa oduzete) i novonastale imovine.
Prvi put se razdvajanje “društvene svojine” po poreklu (samo za određeno oduzeto poljoprivredno zemljište) pojavljuje implicitno u članu 14. Zakona o načinu i uslovima priznavanja prava i vraćanju zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu na osnovu PZF i konfiskacijom zbog neizvršenih obaveza iz obaveznog otkupa poljoprivrednih proizvoda (Sl. glasnik RS, br. 18/91, od 26. marta 1991. godine). U pomenutom članu tog zakona zabranjuje se promet (otuđenje) zemljišta koje je prešlo u društvenu svojinu po osnovama navedenim u naslovu zakona. Čak se eksplicitno retroaktivno poništava svaki ugovor o otuđenju (iz društvene svojine) takvog zemljišta posle 28. avgusta 1990. godine, kada je Predlog tog zakona postao javno dostupan.
Konačno izdvajanje oduzete imovine u posebno definisanu “državnu svojinu” iz konglomerata “društvene svojine”, za sve kategorije oduzete imovine, izvršeno je na osnovu (kolokvijalno zvanog) “Zakona o imovini Republike Srbije”.6 Taj zakon je razvrstao dotadašnju “društvenu svojinu” u “državnu svojinu” (u okviru koje je i sva oduzeta imovina, sa izuzetkom otkupljenih nacionalizovanih stanova), i – “društvenu svojinu”, kao (nedefinisani) vid mešovite svojine države i “društvenog” kolektiva koji je na toj imovini radio. (Tek kasnije se iskristalisao “smisao” takve “svojine” u započetom procesu “privatizacije društvene svojine” od 1997., 1999. , 2001. godine i kasnije.)
Sva imovina je oduzimana silom (prinudom) države, pa bi i sva oduzeta imovina trebalo da bude “državna svojina” – bez ikakve potrebe za “detektivskim istraživanjem” prijavioca oduzete imovine. Država (zakonodavac) je nametnula obavezu prijaviocu da njoj (državi) pribavi podatke kome je ona (država) dala tu imovinu da je “socijalistički (bez naknade ili zakupa) koristi”! Ko je “bukvalno” shvatio “obavezu” i popunjavao Obrazac, mogao je podatke o “licu u posedu” da dobije (uz plaćanje i početno sumnjičenje i neprijatnosti) u “katastru zemljišta” u službama Republičkog geodetskog zavoda. Po zakonu, podaci iz “katastra zemljišta” uopšte ne moraju da budu tačni,7 jer su to obične informacije o “socijalističkim pravima korišćenja” koje je država dodeljivala (bez obaveza) “socijalističkom korisniku”, po socijalističkom principu “sve je to naše”! Zbog te “neobavezne tačnosti”, pribavljanje podataka o “licu u posedu” predstavljalo je besmisleni dodatni trošak (vremena, novca i nerava) za nesrećne prijavioce oduzete imovine koji su “bukvalno” shvatili nametnutu “zakonsku obavezu prijavljivanja”. Republička direkcija je obradila “savesno” prijavljene podatke o “licu u posedu” oduzete imovine i unela u Bazu podataka. Rezultat je tragikomičan: U posebnom odeljku Baze podataka pod nazivom: “Izveštaj za nepokretnosti po sadašnjem statusu”, prijavioci oduzete imovine su se proizvoljno, voluntaristički, opredeljivali da li im je oduzeta imovina u “državnoj svojini”, u “društvenoj svojini”, “u privatnoj svojini”, ili im “nije poznato”.
Lep je primer “mišljenja” prijavioca o “licu u posedu” oduzete nepokretnosti “građevinsko zemljište” u Bazi podataka.8 Za 54% prijavljenog građevinskog zemljišta prijavioci znaju da je u državnoj svojini, 7% tvrdi da je u “društvenoj svojini”, 7,2% misli da je u “privatnoj svojini” (ne praveći razliku između “korišćenja” i “svojine”), a ostalih preko 31% ne zna u čijoj je “svojini” oduzeto građevinsko zemljište koje prijavljuju.
Još drastičnije je nepoznavanje “lica u posedu” za (ranije pomenutu) uopštenu nedefinisanu kategoriju nepokretnosti “zemljište”: za 16,8% prijavljenog “zemljišta” prijavioci znaju da je u “državnoj svojini”, za 1,8% misle da je u “društvenoj svojini”, za 7,2% ne znaju ništa o svojinskom statusu, dok za preko 74% prijavljenog “zemljišta” prijavioci misle da je u “privatnoj svojini”!
c) U “Obrascu POI”, u stavki (B) “Nepokretnosti”, u prvoj koloni (levo), zakonodavac traži od prijavioca zapis svih površina nepokretnosti u jedinicama površine “m2”, što je saglasno sa zakonom usvojenim (početkom 60-ih godina) SI sistemom mera i jedinica. U vreme oduzimanja, kao i u brojnim zemljišnim knjigama i danas, za jedinice mera površine zemljišta korišćene su različite jedinice (kao istorijsko nasleđe): hektar, ar, jutro, kvadratni hvat, lanac, dulum… Zakon nije dao nikakva uputstva o odnosu zakonske jedinice (“m2”) prema mnogim drugim, u dokumentima korišćenim, jedinicama. Zakon implicitno pretpostavlja obavezu prijavioca da sve ove odnose jedinica mere zna i da će tačno pretvoriti potraživane površine zemljišta u danas važeću jedinicu mere za površinu. Posledice ove nejasnoće su bile brojne: malo njih je znalo da pretvori jedinice iz dokumenata u danas važeću jedinicu, ostali su pravili nebrojene greške (ne znajući odnose veličina), ili su u popunjenim Obrascima POI naveli površine zemljišta u starim jedinicama, kako stoji u dokumentima. Na sreću, Republička direkcija je jedan od nivoa službi obrade prijavljenih podataka zadužila za pretvaranje svih starih jedinica površine u danas važeću (“m2”), što je dodatno usporilo obradu velikog broja prijava oduzete imovine. To je jedina izmena koju je Republička direkcija za imovinu Republike Srbije smela da uradi u prijavljenim podacima, jer je jedinstvena upotreba jedinica mera državna obaveza.
- Ili njihovi pravni sledbenici. [↩]
- Prema članu 6 istog Zakona. [↩]
- Na obrascu koji je, po sadržaju i formi, određen članom 3 istog Zakona. [↩]
- Predlog Zakona upućen od Vlade Republike Srbije Narodnoj skupštini, u kojoj je zaveden 25. februara 2005. godine pod br. 03-460-538/05. [↩]
- Dopis Republičke direkcije za imovinu RS br. 462-3790/2006-02 od 03. avgusta 2007. g. upućen Narodnoj skupštini Republike Srbije i zaveden istog dana pod br. 29 02-2844/06. [↩]
- Zakon o sredstvima u svojini Republike Srbije, sa izmenama i dopunama, Sl. glasnik RS , br. 53/95, 3/96, 54/96, 32/97. [↩]
- Treba praviti razliku u odnosu na “katastar nepokretnosti”, nastao ujedinjenjem katastra zemljišta i sudskih zemljišnih knjiga, koji sadrži podatke i o vlasničkim i korisničkim pravima, obavezama i teretima i koji po definiciji mora sadržati tačne i javno dostupne podatke. [↩]
- Građevinsko zemljište je od 26. decembra 1958. g. u apsolutnom državnom svojinskom monopolu, prema Zakonu o nacionalizaciji najamnih zgrada i građevinskog zemljišta (Sl. list SFRJ, 52/1958, 26. decembar 1958. godine [↩]
Ja bih hteo pitati kako stoji danas pitanje zakona o denacionalizaciji,ja sam sin od naslednika imanja koju sam prijavio 2006-te godine, i od tada nisam primio nikakvu vest od prijaljenog imanja,dali se moze dobiti izvestaj od zeljoknjiznog ureda,da bi saznao na kojem imenu je danas moja imovina.Ja sam u inostransvu i zajedno sa pokojnom mamom smo cekali objavu ovog zakona vec skro 60 godina.
Hvala u napred za vas odgovor 22.07.2011