Stav vlasti nove Jugoslavije po pitanju rešavanja problema razdvojenih porodica (1945-1952.)
Od 127 pojedinačnih molbi, pritužbi i žalbi gađana koje smo obradili, oko jednu četvrtinu čine molbe koje se tiču problema nastalih oko izdavanja putnih isprava za SAD, Kanadu i Novi Zeland. Za najveći deo nismo našli na informaciju o tome kako su rešene. One, za koje takva informacija postoji, rešenje je nepovoljno, ili sve ukazuje na to da je krajnji ishod bio neodlazak, jer su molbe rezultirale Titovim odgovorom koji je sasvim bio u skladu sa pravilima predviđenim Raspisom. Procentualno, najviše žalbi Maršalatu i nepovoljno rešenih molbi odnosilo na useljenje u SAD, Kanadu i Novi Zeland. Što se tiče žalbi koje su se odnosile na negativna rešenja Ministarstva unutrašnjih poslova po pitanju iseljenja u zemlje Južne Amerike: Urgvaj, Brazil, Argentinu i Čile, od pregledanih 14 molbi, nepovoljno su bile rešene samo tri. Svih tridesetak molbi stranih državljana, uglavnom nemačkih građana i bivših folksdojčera koji su molili da se odobri dolazak članovima njihovih porodica koje su ostale u Jugoslaviji, bile su povoljno rešene. Povoljno su rešene i molbe građanina Francuske koji su tražili povratak svojih bračnih drugova – jugoslovenskih građana koji su bili zadržani prilikom posete svojim rođacima u zemlji. Takođe je pozitivno rešena i molba gospođe iz Luksemburga da se dozvoli izlazak iz Jugoslavije njenom sinu, takođe građaninu Luksemburga, za kojeg nismo uspeli da saznamo kako je uopšte dospeo u Jugoslaviju.
REZIME
Usled teške ekonomske situacije, Kraljevinu Jugoslaviju je, do početka Drugog svetskog rata, napustio znatan broj njenih stanovnika. Njihov odlazak je bio, prvenstveno, motivisan ekonomskim razlozima i kao krajnji rezultat je imao zapošljavanje u odredišnim zemljama, prihvatanje tamošnjeg državljanstva, naturalizaciju i stalno nastanjivanje. Ovi ekonomski emigranti su u domovini ostavili porodice sa kojima su nastavili da održavaju kontakte, a kasnije, kada bi u novoj sredini stekli nekretnine i neophodne materijalne uslove, prikupili bi dokumenta da u svoju novu domovinu dovedu i preostale članove svoje najuže porodice: ženu i decu. Uslovi pod kojima je to bilo moguće izvesti su bili različito definisani zakonima zemalja u kojima su bili nastanjeni i oni su se trudili da ih uredno ispune, pre nego što zatraže dozvolu za izlazak svoje porodice iz Kraljevine Jugoslavije. Način dobijanja putnih isprava za iseljavanje porodica ekonomskih emigranata iz Kraljevine Jugoslavije je bio pravno regulisan Zakonom o iseljavanju od avgusta 1923. godine.Uz odobrenu dozvolu ulaska u određenu zemlju, uredno podneta predviđena dokumenta i zadovoljenje neophodnih propisa vezanih za regulisanje vojne obaveze i nekažnjavanje jugoslovenske vlasti su, po pravilu, odobravale iseljenje svojih građana.
Otpočinjanje Drugog svetskog rata je izazvalo pometnju i unelo nered u svim oblastima ljudskog života, pa je uzrokovalo i nemogućnost daljeg odlaska u cilju spajanja porodica. Sa završetkom ratnih dejstava izgledalo je da su se stekli uslovi da se procesi oko spajanja porodica, koji su ratom bili prekinuti, nastave.
Međutim, u periodu kojim se naš rad bavi, problematika izdavanja putnih isprava novonastale Demokratske federativne Jugoslavije, odnosno Federativne narodne republike Jugoslavije nije bila regulisana novim zakonom, pa su po automatizmu, a u skladu sa uobičajenom teorijom i praksom primene zakona (da se, u nedostatku novije pravno uobličene i kodifikovane regulative, primenjuju odredbe zakonskih akata po teritorijalnom principu, odnosno da se kao važeći i dalje smatraju zakoni država koje su postojale na tom prostoru, čak i u slučaju kada su one doživele teritorijalno i društveno preuređenje), i dalje kao važeće primenjivane odredbe zakona donesenih u predratnom periodu.
U posmatranom periodu možemo, sa stanovišta mogućnosti ostvarivanja prava na dobijanje putnih isprava za odlazak iz Jugoslavije u cilju spajanja porodice, razlikovati nekoliko perioda. Najpovoljniji period za dobijanje putnih isprava je bio za vreme funkcionisanja Privremene vlade DFJ, u periodu po završetku ratnih dejstava. Relativno povoljan period je bio period do maja 1951. godine. Te godine je najviši partijski organ nove Jugoslavije doneo Uredbu o načinu rešavanja molbi za putne isprave porodica ekonomskih emigranata. Ovom uredbom, koja je de facto imala snagu zakona, je bila uvažena realnost da je izvestan broj jugoslovenskih državljana još pre rata emigrirao u inostranstvo, tamo se stalno nastanio i uzeo tamošnje državljanstvo. Takođe je konstatovano i da postoje zahtevi porodica ovih emigranata, koje su ostale u Jugoslaviji, da se isele u cilju spajanja porodice i da njihovim zahtevima treba udovoljiti. Bliže su određene i kategorije srodnika čijim molbama se moglo udovoljiti: supružnici ekonomskih emigranata, njihova deca i roditelji. Takođe, bilo je predviđeno da se povoljno reše i molbe za iseljenje radi zasnivanja bračne zajednice sa stranim državljaninom. Neposredno posle donošenja Uredbe, odsecima za pasošku i pograničnu službu svih republičkih Ministarstava je bio poslat i jedan raspis o načinu za rešavanje pomenutih molbi za putne isprave. Raspis je služio za internu upotrebu i u nekim slučajevima bitno ograničavao prava predviđena Uredbom.
Sa postojanjem Uredbe i njenim sadržajem su, u posmatranom periodu, bile upoznate sve zainteresovane međunarodne organizacije i institucije, ali ne i jugoslovenski građani.
Do perioda koji je neposredno prethodio donošenju Uredbe, odnosno Raspisa, nije bilo značajnijih povreda prava porodica ekonomskih emigranata na dobijanje putnih isprava. Nakon toga, povrede ovog prava su postale češće, a građani su se za zaštitu svojih prava obraćali Kabinetu Maršala Jugoslavije, ili lično Josipu Brozu Titu.
Od 127 pojedinačnih molbi, pritužbi i žalbi građana koje smo u analizirali, oko jednu četvrtinu čine molbe koje se odnose na problematiku oko izdavanja putnih isprava za USA, Kanadu i Novi Zeland. Za najveći deo nismo našli podatke o tome kako su bile rešene, dok oni podaci do kojih smo došli, govore o tome da je rešenje bilo nepovoljno. Što se tiče iseljenja u zemlje Južne Amerike, od podnetih 14 molbi nepovoljno je rešena oko jedna trećina. Svih tridesetak molbi stranih državljana, uglavnom nemačkih građana i bivših folksdojčera, bilo je povoljno rešeno. Takođe, gotovo sve molbe devojaka koje su tražile odlazak radi zasnivanja bračne zajednice su bile rešene povoljno.
Mladenka Ivankovic
Position of the Government of New Yugoslavia
on Resolving the Problems of Separated Families (1945-1952)
Summary
On the basis of the analysis of 127 individual, new and non-processed documents (complaints, requests and citizens’ appeals) submitted to the Cabinet of the Supreme Commander of Yugoslavia in the period from 1945 to 1951, as well as according the existing literature, we made a reconstruction of the position of the government of new Yugoslavia on solving the issue of separated families in this time period.
Key words: economic immigration, immigrants, family reunification, human rights, legislation