Narodna buna Ivana Ivanovića
Autor: Milivoje R. Jovanović
Ivan Ivanović, Narodna buna – četnici,
IP “Zograf”, Niš, 2006.
Prva knjiga trilogije Narodna buna – četnici Ivana Ivanovića na petsto dvadeset i četiri strane pokreće već dugo konzerviranu istorijsku svest o Topličkom ustanku, o njegovim učesnicima i njegovim refleksima do današnjih dana.
Ivan Ivanović, pisac od iskustva, svakovrsnog, sin kraljevog oficira, žrtva jednog kafkijanskog progona, koji je u srpskoj verziji usavršen za sve prilike i sve socijalne i duhovne kategorije, odlučio se da kaže svoju reč o Topličkoj buni, koja se zbila pre skoro jednog veka na prostoru Toplice, koju on vidi kao svoj zavičaj, o buni koja više nema žive svedoke i o kojoj konačno treba da govore samo dokumenta. A pred činjenicama i bogovi ćute – naivno su verovali drevni Latini, ne mogavši da pretpostave da će se u budućnosti razviti nova ideološko-vladalačka disciplina: manipulacija činjenicama, opet za sve naše prostore i samo za neke ljude i neke događaje.
Roman Narodna buna zamišljen je kao trilogija: Četnici, Toplička država, Partizani. Za sada se pojavila samo prva knjiga Narodna buna – četnici, koju su krajem prošle godine objavili “Zograf” iz Niša i Narodna biblioteka “Ivo Andrić” iz Prištine.
Na početku romana, u nekoj vrsti epskog prologa, čitaoca u romaneskno tkivo uvodi eksplicitna piščeva reč da se roman bavi istorijskim događajem iz 1917. godine, koji se zbio u južnim krajevima okupirane Kraljevine Srbije. To je i istoriji i narodnoj tradiciji poznati Toplički ustanak, koji su Topličani digli protiv austrijskog i bugarskog okupatora.
Za osnovu romana uzet je stvarni istorijski događaj sa stvarnim istorijskim ličnostima, što je u velikoj meri sputavalo pisca da oslobodi umetničku fantaziju, jer bi time izneverio istoriju. To i sam pisac u jednoj upitnoj rečenici kaže: “Kako izmisliti roman, a ne povrediti istoriju?”
Istorija i književno delo se još od epske pesme vidno razilaze (mislim na usko faktografsku istoriju), idući svaka svojim putem, tj. prva ostaje da miruje, dok se druga neprestano kreće i u tom isticanju iz istorije sve više se bogati, raste i ulepšava. Rečeno je već da gde ima mnogo istorije, ima malo poezije, što znači isto i kad se kaže obrnuto.
U svom stvaralačkom postupku Ivan Ivanović želi da očuva “objektivne realnosti” i da u taj ram ugradi i pejzaž duše, kako se to metaforički kaže, a što znači da je istorija ram za pogled iz ličnog ugla i prostor za sopstvenu emociju. Zato u romanu redovno nailazimo na piščev komentar uvek decidno najavljen: Ivan Ivanović – komentar. Time je pisac eksplicitno najavio subjektivnu procenu i ulogu svog komentara u narativnom toku sa izrazitim njegovim specifičnostima, jer su modeli komentara u srpskoj prozi odavno izučeni, kao što je izučena i njihova funkcija u romanesknoj strukturi od XIX veka do danas.
Piščevi komentari zauzimaju značajan deo fabule i oni su forma koja ubeđuje čitaoca, ukazujući na zavisnost svake istine od duha vremena i aktuelnog trenutka.
Proza o kojoj govorim sazdana je od tri vrste teksta: narativne, opisne i argumentativne.
To je samo jedna od specifičnosti ove proze, koja uglavnom poštuje hronološki red, u koji su kao u mozaiku uključene reči pre svega dvojice vođa ovog ustanka: Koste Milovanovića Pećanca i Koste Vojinovića, kao i nekoliko dramoleta, Vojinovićevih dramskih scena, koje ga prikazuju kao pisca, uglavnom hroničara svoga vremena. Da bi zadržao realistički prosede, pisac u stvaralačkom postupku fiktivni svet propušta u tkivo romana sa namerom da on funkcioniše kao objektivna realnost. U tom cilju njegova naracija ima ponekad formu dnevnika, memoarskog zapisa, originalnog arhivskog dokumenta ili pak dramske slike. I za istoričare i za psihologe koji se bave ovim dobom, Vojinovićeva dramska slika o susretu Gavrila Principa sa Vojislavom Tankosićem u četničkom regrutnom centru u Prokuplju 1912. godine, dve godine pre Principovog pucnja u Ferdinanda, najsuptilnije osvetljava Principov patriotizam i spremnost za veliku istorijsku ulogu. Tako je kroz izmišljene pojedinosti pisac pogodio suštinu.
To su u ovom romanu Ivanovićeve književne pikanterije, kojih će se trajno sećati svaki čitalac i, u konačnom, to je uz piščeve komentare najlepše književno tkivo kojim je obložen snažan istorijski kostur.
Ovo nije prva knjiga Ivana Ivanovića izrasla sa topličkog tla. Ovo nije ni njegova prva književna hrabrost. Nju je po mojoj oceni prvo iskazao kroz sudbinu Aleksandra Arizanovića u vreme rekvizicije, usamljenog među ljudima i među svojima, najbližeg samo svome konju Cvetku. Podsećam s razlogom na roman Arizani, jer je sedamdesetih godina ovo bio srpski bestseler i obavezna srednjoškolska, naročito gimnazijska lektira.
Veliko je izgleda zavičajno nasledstvo Ivana Ivanovića. Iz tog nasledstva iskočila je u naš svet i ova priča o Topličkom ustanku iz 1917. Pledoaje na kojem stoji pisac i sa koga isijava njegovo uverenje je da, kao što postoje tragični ljudi, postoje i tragični narodi i, isto tako, postoje i tragična vremena. Toplica je u Prvom svetskom ratu bila poseban poligon na kome je surovo demonstrirana sila velike Austrougarske i njene saveznice Bugarske, sa željom da na srpskoj nesreći budu još bogatije i moćnije i konačno site u svojoj trajnoj animalnoj istorijskoj gladi. Naročito tadašnja Bugarska. U njihovoj okupacijskoj akciji utemeljeni su: agresija, nesreća i zlo. Bilo je to vreme kada je zlo imalo moć i izraz nemerljive veličine.
To su prepoznali svi koji su pisali o Topličkom ustanku: “Istoričari Topličkog ustanka iz 1917. slažu se da je to bio široki pokret narodnih masa kao otpor okupatorskom režimu. Bio je to narodni ustanak, nastao kao odgovor srpskog naroda na represiju okupatorskog režima, pre svega bugarskog”.
I dalje: “U moravskoj oblasti, sa sedištem u Nišu, Bugari su nastojali da Srbe denacionalizuju i da ih pobugare: naredili su promenu srpskih imena u bugarska, zabranili su srpski jezik i srpske knjige, ukinuli su bogosluženje na srpskom jeziku, organizovali škole na bugarskom jeziku, nastojali da promene istoriju. Kad su bugarske vlasti objavile mobilizaciju sa namerom da regrute pošalju na Južni front, da se bore protiv srpske i savezničke armije, ljudi su masovno izbegli u šume”.
Tada je nikla moćna gerila. Oružje su imali, jer se srpska vojska u Prvom svetskom ratu raspala u Toplici.
U tim događajima pisac je kao centralne figure video dvojicu znamenitih četnika: Kostu Milovanovića Pećanca i Kostu Vojinovića.
Usmeravanje narodnog pokreta otpora u Toplici vršili su, dakle, izaslanik vrhovne komande sa Solunskog fronta, vojvoda Kosta Milovanović Pećanac, i stvarni organizator ustanka i njegov vođa Kosta Vojinović. Njih dvojica su bili politički antipodi. Pećanac je po instrukciji vrhovne komande nastojao da ustanak odloži. Vojinović, vatreni nacionalista, sa dosta deseteračke etike u sebi, “davao je brz tok događajima”. Oni su istovremeno i dva lica narodne duše. Pećanac se razdirao odmeravanjem mogućeg, Vojinović imperativom potrebnog.
Kako je njihova istorijska uloga često meandrirala pod naletima ideoloških vetrova, Ivan Ivanović će još na početku pokazati da je istorija nepopravljiva ideološka nauka i da istorijski procesi liče na njihove mislioce i njihove protagoniste.
Kosta Milovanović Pećanac poticao je iz slavne srpske porodice iz Dečana kod Peći, iz sela koje je starije od Kosovske bitke, iz sela u kome je kralj Stefan podigao svoju zadužbinu, manastir Visoki Dečani. Meštani Dečana bili su branitelji manastira – u tome je prednjačila porodica Milovanović.