Izlazna strategija Srbije na Kosovu i Metohiji
Autor: Slobodan G. Marković
Rezime: Srpska etnička većina na Kosovu izgubljena je u XVIII veku, a postotak Srba opao je sa 26% 1921 na 13% 1981. Kosovo danas ima ogromnu stopu nezaposlenosti (oko 50%), visoku gustinu naseljenosti što vodi nekontrolisanoj urbanizaciji i potencijalnu socijalnu eksploziju. Današnja albanska većina od 90% na Kosovu se najoštrije suprotstavlja bilo kakvoj srpskoj vlasti na Kosovu. Sve ovo iziskuje izlaznu strategiju Srbije sa KiM. Konfederacija otpada kao mogućnost jer bi ona dovela do stvaranja antidržavne opozicije u okviru sama Srbije. Nezavisnost bi vodila radikalizaciji Srbije. Ostaje rektifikacija kao rešenje. Njome bi Kosovo bilo podeljeno na dve zone po načelu 88:12. Srbija bi time izgubila 12% ukupne teritorije, ali bi isto toliko izgubilo i Kosovo. Radi stabilnosti u regionu ovaj plan bi se etapno sproveo i predstavljao bi dobitnu situaciju za obe strane.
Ključne reči: Kosovo, konfederacija, rektifikacija, podela
Tokom 2007. godine, Srbija se nalazila pod velikim pritiskom glavnih država članica NATO-a da sarađuje u postupku konačnog osamostaljenja Kosova. Vodeće političke elite u Srbiji odlučile su da se politički i diplomatski suprotstave ovakvim planovima. Javnost Srbije, bežeći od trauma iz devedesetih godina, donekle je izmestila Kosovo iz žiže interesovanja u godinama posle pobede demokratskih snaga. Ovo se stanje promenilo tokom 2006. i 2007. kada je došlo do novog usredsređivanja javnosti na pitanje Kosova. Sve jasniji izgledi da će Kosovo krenuti putem nezavisnosti izazvali su snažnu kampanju srpskih političkih stranaka i prvaka. To je svakako uticalo na srpsku javnost da pitanje Kosova ponovo prisvoji kao jedno od najvažnijih, ako ne i najvažnije nacionalno pitanje.
U suprotstavljanju zapadnim planovima vlada dr Vojislava Koštunica našla je jednog snažnog međunarodnog saveznika – Rusiju, a uspela je da podstakne i određene podele u okviru Evropske unije. Problem je, međutim, bio i ostao u tome što su vlast na Kosovu i Metohiji od 1999. faktički držale SAD i najistaknutije evropske članice NATO-a. U tom smislu, otpor Srbije bio je prevashodno formalne prirode. Ovaj otpor je imao i faktičan značaj svuda tamo gde su ostali da žive Srbi, a posebno na severu Kosova gde je od više godina tekao uporedan proces uvođenja paralelnih ustanova pod nadzorom Beograda,
U diplomatskom otporu nezavisnosti Kosova i Metohije zvaničan Beograd je istrajavao na tome da mu međunarodno pravo jemči suverenost i nepromenljivost granica. Ovakav stav imao je značaj dokle god su zapadne zemlje bile spremne da rešavaju ovo pitanje u okvirima Ujedinjenih nacija gde je Srbija mogla da računa na veto Rusije. Međutim, tokom posete Albaniji, u junu 2007, predsednik SAD Džordž Buš izjavio je, povodom više puta odlaganih i produžavanih pregovora o Kosovu: „U određenom trenutku, i to što pre, moramo da kažemo, ‘dosta je bilo – Kosovo je nezavisno’“.1 Ova izjava značila je jasnu obećanje da će Kosovo da bude nezavisno, i to bez obzira na rezultate pregovora i eventualno protivljenje Rusije. Posle ove izjave nametnulo se pitanje izlazne strategije Srbije sa KiM jer je postalo sasvim izvesno da će SAD i evropski saveznici SAD da priznaju nezavisno Kosovo sa ili bez podrške Saveta bezbednosti.
Izlazna strategija Srbije bila je potrebna i mnogo ranije jer je situacija na samom Kosovu bila takva da je već dugo vremena onemogućavala stvarnu vlast Srbije u ovoj oblasti.
Pitanje etničke većine na Kosovu i Metohiji
Srpska etnička većina na Kosovu i Metohiji odavno je izgubljena mada ne može da se nedvosmisleno utvrdi u kom se desetleću to dogodilo. Najviše što može da se utvrdi jeste da se dâ okvirna procena da se to dogodilo posle 1690. kada su ovi krajevi opusteli, a svakako tokom XVIII veka.
Pojava alabanskog nacionalnog pokreta i Prizrenske lige (1878) samo je ubrzala konsolidaciju albanskog elementa na Kosovu. Prema podacima Vladana Đorđevića sa Kosova i Metohije pobeglo je u Srbiju oko 60.000 duša u razdoblju 1880-1898, s tim da je egzodus Srba počeo još 1876. Tome treba dodati i da je preki vojni sud – urfija tokom četvorogodišnjeg rada (1882-1886) pogubio 7.000 Srba.2 Dušan T. Bataković navodi jednu nedovoljno pouzdanu, ali sasvim ilustrativnu, austrougarsku statistiku iz 1903. Prema njoj je u Pećkom sandžaku živelo 16,4% pravoslavnih Srba, 9,2% Srba muslimana, 6,4% Albanaca katolika i 66,6% Albanaca muslimana.3
Od sedamdesetih godina XIX veka do početka XXI veka traje gotovo neprekidna represija na Kosovu koja povremeno poprima odlike terora širokih razmera. Ovaj talas represijâ svodio se na to da je grupa koja je držala vlast koristila sve mehanizme da potiskuje onu drugu. Tako Srbi vrše odmazde nad Albancima 1912-1913, pa ponovo 1945-1946, i 1999. a Albanci nad Srbima od 1876, do 1912, 1941-1944, i ponovo 1999. i 2004.
Etnički sastav na Kosovu išao je u korist Albanaca, i čak ni napori činjeni u Kraljevini Jugoslaviji da se to popravi u korist Srba nisu doveli do promena. Prema popisu iz 1921 u okruzima Kosovo, Metohija, Prizren i Zvečane živelo je 428.283 stanovnika od čega Srba (i Hrvata) 113.848 ili 26,58%, a „Arnauta“ 278.081, ili 64,93% sa albanskom apsolutnom etničkom većinom u svakom od četiriju okruga. Isti popis je u Banatu, Bačkoj i Baranji zabeležio 1.346.527 stanovnika od čega 502.415 Srba ili Hrvata, odnosno 473.112 pravoslavnih. Kada se od tog broja oduzme 69.530 Rumuna dobija se oko 400.000 Srba u Banatu, Bačkoj i Baranji odnosno blizu 30% Srba.4 Od ovoga broja postotak Srba u Vojvodini je porastao na oko 65% do 2002. godine. To znači da Srbi tokom XX veka nisu uspeli da etnički povrate Kosovo i Metohiju, ali je zato postotak Srba u Vojvodini porastao više nego dvostruko.
Popis iz 1948. zabeležio je 727.820 stanovnika AKMO, a od toga 498.242 „Šiptara“ (ovaj naziv upotrebljen je u popisu) ili 68,46% i 171.911 Srba, ili 23,62%. Udeo Srba je ostao isti i 1953 (23,5%), i 1961 (23,55%), od kada je počeo naglo da opada, pa je 1971. bilo 18,35% Srba na Kosovu i Metohiji. Od ovog popisa broj Srba, kojih je te godine bilo 228.264, neprekidno opada i u apsolutnom zbiru. Tako je 1981. Srba bilo 13.22% odnosno 209.497, a broj Albanaca je porastao na 1.226.736 ili 77,4%.5 To je i poslednji popis na kojem su učestvovali Albanci. Kao što se vidi broj Srba opao je ispod četvrtine još od Drugog svetskog rata, da bi tokom sedamdesetih bio smanjen na ispod 15%.
- Sheryl Gay Stolberg, “Thousands Hail Bush in Visit to Albania”, New York Times, June 11, 2007. [↩]
- Dušan T. Bataković, Dečansko pitanje, Prosveta, Beograd 1989, str. 29, 34. [↩]
- Ibid, str. 44. [↩]
- Popis 1991. Nacionalni sastavi stanovništva BIH 1991, Hrvatske 1991, Jugoslavije 1921-1981, CD izdanje, Savezni zavod za statistiku, Beograd [↩]
- Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije po naseljima i opštinama, knj. I, Popis stanovništva, domaćinstva i stanova u 1981. godini, Savezni zavod za statistiku i Savremena administracija, Beograd 1991, str. 48-50. Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije po naseljima i opštinama, knj. II, Popis stanovništva, domaćinstva i stanova u 1971. godini Savezni zavod za statistiku i Savremena administracija, Beograd 1994, str. 23-27. [↩]