Dragoljub Jovanović kao narodni tribun, političar i večiti disident
Autor: Jovica Trkulja
Otkrivena spomen-bista profesoru
Dragoljubu Jovanoviću u Pirotu
Na Veliku Gospojinu, 28.8.2007. godine u Pirotu je uz prisustvo velikog broja građana, predsednik opštine Pirot mr Vladan Vasić i profesor Pravnog fakulteta Univerziteta u Beogradu Jovica Trkulja otkrili su bistu Dragoljuba Jovanovića, rad vajara Pavla Ristića. Na ovaj način simbolično je načinjen prvi korak ka njegovoj rehabilitaciji, ali je to ujedno i početak ispravljanja nepravde prema njemu.
Otvaranju biste prisustvovao je načelnik Pirotskog okruga Goran Stamenković, ćerka Bojka Jovanović i predsednica Udruženja Piroćanaca u Beogradu, mr Dragana Dinić.
Dragoljub Jovanović je rođen 1895. godine u Pirotu. Doktorirao je na Sorboni, bio profesor beogradskog Pravnog fakulteta i sigurno je najznačajnija politička ličnost u istoriji Pirota i jedan od najvećih intelektualaca svoga doba. Predratna vlast ga je proganjala zbog njegovih levičarskih stavova, a posleratni komunistički režim ga je osudio na devetogodišnju robiju, zbog njegovih tvrdnji da je budućnost zemlje u višepartijskom sistemu i tržišnoj ekonomiji. Umro je 1977. godine u Beogradu. Proces za njegovu rehabilitaciju još uvek je u toku.
Autorizovano i prošireno izlaganje prof. Jovice Trkulje pred spomen-bistom Dragoljuba Jovanovića:
Poštovani građani Pirota, uvaženi članovi porodice i poštovaoci prof. Dragoljuba Jovanovića okupljeni danas ovde na pirotskom trgu povodom otkrivanja spomen-biste velikog izdanka pirotskog kraja. Želim da vas u ime Pravnog fakulteta u Beogradu pozdravim i da za ovu priliku visoko počastvovan, sa dubokim poštovanjem, otkrijem spomen-bistu znamenitom Piroćancu i korifeju Pravnog fakulteta u Beogradu – Dragoljubu Jovanoviću.
Posve je prirodno da Pirot odaje poštu svom velikom sinu koji je svojim delom glas ovoga grada i kraja proneo širom Srbije, Jugoslavije i Evrope. Vi Piroćanci imate retku privilegiju da se u vašem gradu rodio, školovao i u njega rado dolazio Dragoljub Jovanović, pariski doktor, dugogodišnji profesor Pravnog fakulteta u Beogradu, naučnik, narodni tribun i političar, disident i protivnik svih autoritarnih režima, višegodišnji robijaš.
Dozvolite mi da ovom prilikom iskažem nešto od svojih saznanja o ovom velikanu vašeg kraja.
1. – Profesor Jovanović je rođen u Pirotu 8. aprila 1895. godine, kao treće od šestoro dece ćilimara Stavre i domaćice Taske, doseljenih u Gnjilan iz Slavinje, sa obronaka Stare planine. Otac Stavra je bio ćilimar, vredan i štedljiv zanatalija, po ubeđenju socijalista. Majka Taska je bila skromna i dobrodušna domaćica koja se starala da, uprkos siromaštvu, njena deca budu lepo odnegovana i vaspitana. Majka je rodila dvanaestoro od kojih je šestoro preživelo. Porodica je bila siromašna a kuća puna dece, pa su Stavre i Taska jedva sastavljali kraj sa krajem. Uprkos tome, oni su nastojali da deci omoguće lepo vaspitanje i široko obrazovanje. U tim uslovima Dragoljub je rastao kao skromni „zanatlijski sin i učenik zanatlija“. Bio je odmalena „prožet mirisom materijala, prizorom ljudi nagnutih nad poslom“ koji se kroz život probijaju vlastitim rukama i radom, i koji se odlučno bore za vlastitu egzistenciju. Već od trećeg razreda osnovne škole, od svoje desete godine, posećuje skupove radnika u Društvenom stanu, gde recituje poeziju Koste Abraševića. O tome je sam kasnije pisao: „Vrlo rano sam ušao u političku školu, skoro u isto vreme kad i u osnovnu“.
Veoma mlad je prihvatio ideje istaknutih pirotskih socijalista: Đoke Popovića, Đoke Tošića, Pavla Krstića i Toše Molera. Njihovim idejama socijalne pravde, jednakosti i bratstva on će ostati veran do kraja života, a slike tegobnog života pirotskih seljaka, radnika i zanatlija predstavljaće idejni i moralni kompas u njegovoj borbi za njihova osnovna ljudska prava.
Mladi Dragoljub je u Pirotu završio osnovnu školu i nižu gimnaziju, a višu gimnaziju sa velikom maturom u Beogradu. Bio je odličan učenik koji se izdvajao marljivošću, širokim interesovanjima, posebno za istoriju, književnost, filozofiju. Sa oduševljenjem je čitao ruske klasike, francuske i srpske pisce. Dragoljub je bio izvanredno talentovan, ali isto tako i vredan, što će se ispoljiti u osnovnoj školi, i uvek se posle potvrđivati. Sa dolaskom u Beograd 1912. godine, kao sedamnaestogodišnjak, on počinje da vredno radi i objavljuje svoje novinske, književne i publicističke tekstova u “Radničkim novinama” i drugim listovima i časopisima. Pored nastave u gimnaziji prisustvuje predavanjima na Univerzitetu. Najčešće je slušao predavanja i nadahnjivao se idejama Jovana Skerlića, Bogdana i Pavla Popovića, Jovana Cvijića. Oblast njegovog interesovanja je veoma široka, ali se pod uticajem ideja Dragiše Lapčevića (koga prihvata kao svoj politički uzor), Dimitrija Tucovića, Bogdana Popovića, Jovan Skerlića, Jovana Cvijića sve više fokusira na pitanja modernizacije i socijalno-političkog preporoda zastarele Srbije. Stoga se on sve više usmerava na sociološka, politikološka i pravna istraživanja u kojima će ispoljiti svu svoju širinu, talenat i vrednoću.
2. – Dragoljubovo školovanje je prekinuo rat 1914. godine, koji ga je zatekao u Pirotu. Odatle ga vojne vlasti šalju u Makedoniju za učitelja u manastir Lesnovo, gde će ostati do kraja 1914. godine. Od početka 1915. godine do povlačenja preko Albanije novembra iste godine, bio je učitelj i bolničar u vojnoj bolnici u Radovištu. Posle prelaska preko Albanije, početkom 1916. godine srpska vlada ga je poslala u Francusku na školovanje. Po dolasku u Klermonu prvo je završio studije filozofije, da bi potom oktobra 1917, upisao studije na uglednom Pravnom fakultetu u Parizu kod čuvenog profesora Buglea. Nakon završenih studija prava, uspešno je odbranio 1923. godine dve doktorske teze, veliku i malu. Naslov velike, glavne bio je: „Optimalni prinos od radničkog rada“, a male, sporedne: „Moderni stimulansi radničkog rada“.
Budući da je bio veliki patriota, nije prihvatio ponudu da nastavi univerzitetsku karijeru u Parizu. Umesto toga, vraća se iz Francuske u Srbiju i uključuje u javni život prvo preko stručnog i naučnopublicističkog rada, a kasnije i neposrednog političkog angažovanja. Delovao je kao ubeđeni demokrata, široke evropske kulture i velikog profesionalnog znanja, spreman da sve svoje snage i sposobnosti stavi u službu svoje zemlje, da doprinese njenoj modernizaciji i demokratizaciji.
Vrlo brzo je, na predlog profesora Slobodana Jovanovića, izabran za docenta a ubrzo i za vanrednog profesora na beogradskom Pravnom fakultetu za predmet Agrarna politika. Njegovo teorijsko shvatanje društva je svojevrsna kombinacija političkih, ekonomskih, moralno-filozofskih i drugih elemenata. Smatrao je da je selo jedinstvena društven sredina, a seljaštvo kao poseban homogen društveni sloj, mistično vezan za zemlju, nosilac svega vrednog u društvu. Stoga seljaštvo treba da ima odlučujući uticaj i vladajući položaj u društvu.
Bio je pokretač i urednik brojnih časopisa i listova i jedan od vodećih aktivista u Zemljoradničkom pokretu koji se borio za socijalno, kulturno i političko uzdizanje sela i seljaka. Sa grupom istomišljenika osnovao je Grupu za socijalnu i kulturnu akciju (1924) koja je oštro kritikovala autokratski režim i međunacionalne sukobe u zemlji. Pokrenuo je i uređivao listove „Novi pravci“ (1924) i „Rad“ (1926), koji su zastupali i popularisali levičarske, socijalističke ideje, sarađivao sa raznim časopisima i listovima širom Jugoslavije. Od 1925. godine član je Saveza zemljoradnika i vođa leve frakcije Saveza iz koje će 1940. godine nastati Narodna seljačka stranka. Bio je jedan od vođa Udružene opozicije i njen poslanik u Skupštini posle izbora 1938. godine. Zastupao je ideje jugoslovenstva i zalagao se za međunacionalni sporazum između Srba i Hrvata. Odlučno se suprotstavio ideologiji i pokretu fašizma i nacizma. Imao je odlučujuću ulogu u formiranju i delovanju Narodnog fronta Jugoslavije ali je odbio saradnju sa zabranjenom Komunističkom partijom Jugoslavije na tom planu. Posebno se angažovao u pružanju pomoći španskim republikancima u borbi protiv Franka i 1938. godine je u tom cilju boravio u Španiji.
Delovao je kao autonomni kritički intelektualac i narodni tribun, protivnik autokratskog i centralističkog režima. Iz tih razloga je 1929. i 1930. godine bio hapšen i osuđivan. Maja 1932. godine osuđen je na godinu dana zatvora i trajno udaljen sa Univerziteta, a 1938. godine je ponovo uhapšen i osuđen na četrnaest meseci zatvora.
Svojim javnim delovanjem afirmisao je etos samosvojnog delatnika utemeljenog na jedinstvu mišljenja, govora i činjenja. Pored toga, krasila ga je lična hrabrost, požrtvovnost, istrajnost i beskompromisnost u borbi za liberalno-demokratska načela, za poštovanje ljudskih prava i sloboda. Nažalost, uviđao je da je tadašnja Srbija i Jugoslavija, rastrzana primitivizmom, partijskim sukobima, bespoštednom borbom za vlast, grubim gaženjem građanskih sloboda i prava. Ispravno je zaključio da nema političke emancipacije i liberalno-demokratske države bez opšteg socijalnog i duhovnog preporoda naroda u Srbiji. Tom preporodu srpskog naroda i Srbije Dragoljub Jovanović je posvetio najbolje godine svoga života, stvaralačkog rada i angažovanja.