Pre betona - Uvodne napomene
1 Saša Ćirić
književni kritičar, Beograd
Rezime: Temat o “Betonu”, dodatku za kulturu pri dnevnom listu “Danas”, ima za cilj da savremenu kulturnu i književnu scenu u Srbiji osvetli iz ugla reakcija te sredine na radikalnu kritiku koju “Beton” objavljuje, a koja detektuje i dekonstruiše nacionalističku ideologiju i umetničku jalovost u proizvodima kulture. Kao dominantna obeležja sadašnjeg trenutka u srpskom društvu i kulturi “Beton” ističe odsustvo suočavanja sa ratnom prošlošću 90-ih, oportunizam, odsustvo poštene i kompetentne negativne kritike, ruiniranje časopisa i kulturnih institucija. Ovaj temat je sastavljen iz žanrovski heterogenih tekstova, koji se kreću od analitičkih do satiričko-parodijskih priloga. Temat demonstrira, takođe, kako se može voditi učena i oštra, a istinska polemika o krupnim pitanjima estetike, kritike i ideologije koje “Beton” pokreće.
Ključne reči: književne mape, negativna kritika, kritička recepcija, veza ideologije i književnog vrednovanja, vrednost i odgovornost, kulturni milje postmiloševićevske Srbije, oportunizam, ignorancija i nacionalizam.
Uvodne napomene
Savremena srpska književnost, kao i savremena književna periodika u Srbiji, skoro da su pusto polje, neistraženo sa stanovišta ne toliko utvrđivanja poetičke fizionomije i tendencija vodećih autora, koliko ispitivanja uređivačkih politika kulturnih časopisa i ustanova kulture, ponašanja esnafskih udruženja i umetničkih grupa, odnosa književnosti i savremenih političkih prilika… Dakle, nedostaje nam sociologija književnosti i kulture, istinska kritika recentne umetničke proizvodnje, kao što nam nedostaju pobočne kritičke i književno-teorijske discipline koje pri čitanju književnih i umetničkih dela traže/istražuju samo određene njihove aspekte (svejedno da li je reč o feminizmu ili dekonstrukciji ideoloških kodova dela/teksta).
U takvoj situaciji svaki pojedinačni pokušaj stoji umesto institucionalno organizovanog i sistematičnog proučavanja, neminovno ostavši na nivou nekakve infantilne žudnje i poželjne utopije/utopije poželjnog. Ozbiljno istraživanje moralo bi da podrazumeva stručni timski i, po prirodi stvari, višegodišnji rad, a njegov cilj trebalo bi da bude mapiranje naše književne i kulturne scene. Pod pojmom mapiranja podrazumevam uočavanje i definisanje umetničkih grupa, grupnih poetika i strategija javnog nastupa, istraživanje kulturnih i esnafskih institucija, časopisa i stručnih publikacija, njihovog estetičkog, kulturološkog i ideološkog profila, ispitivanje odnosa koji pojedinci i grupe uspostavljaju prema politici, društvenoj savremenosti, ideologiji itd.
S druge strane, uzimanje samo jednog fenomena, makar imali osećaj da je on kao nov i marginalan bez dubljeg kulturnog uticaja a možda i bez budućnosti, kakav bi recimo bio Beton1 , ima značaj početnog trasiranja tog kapitalnog projekta sociologije književnosti kakav je istraživački poduhvat mapiranja savremene književne scene u Srbiji. Prednost govora o Betonu (teme koje pokreće, reakcije koje izaziva, tipovi diskursa koje konstituiše, vrste rubrika i profil saradnika koje neguje), jeste u tome što on željeno a ipak neočekivano otkriva neuralgične tačke naše književne i društvene stvarnosti.
Na prvom mestu svedoči o zemlji, njenoj intelektualnoj i političkoj eliti, još uvek nespremnoj da bez predrasuda i bežanja od lične odgovornosti pristupi analizi raspada SFRJ, karakteru ratova 90-ih i fiksiranju svake vrste krivice. Drugo, Beton putem rubrike za kritiku otkriva postojanje novih svetih krava savremene književnosti, odnosno nedodirljivih autora o kojima niko kritički ne piše. Odsustvo negativne kritike upućuje na postojanje guste mreže nepotizma, ignorancije, usluga i interesa, te na atmosferu oportunizma i konformizma kritičara/intelektualne elite. Načelno, moguću pristrasnost i tendencioznost ovog temata u “Heretikusu” (izbor tema, način njihove obrade), te propratni pozitivni marketinški efekat za Beton, a koju pristrasnost inspiriše činjenica da o Betonu pišu njegovi urednici, treba prepustiti čitaocima da procene ima li je, da je stave u zagrade kada je prepoznaju, ostavljajući izvan zagrada ono što vredi.
Na ovaj način preko Betona mogu se bar nazreti konture jedne mape, tlocrt jedne kulturne scene u Srbiji. Tekst Saše Ilića o Nebojši Vasoviću, kao i sudbina tog teksta pripada rubrici “Pre Betona”, ukazuje na jedan motivacioni mehanizam nastanka Betona. Ilićev tekst govori takođe o odsustvu hrabrosti da se vodi prava polemika, da se jednoj strani u polemici pruži mogućnost da obelodani svoje gledište (upravo strani koja proziva tzv. naci-elite i naci kritiku Kiša Nebojše Vasovića), te svedoči o opasnoj uređivačkoj politici najveće srpske izdavačke kuće, “Narodne knjige”, da se delo jednog od najvećih pisaca srpske književnosti druge polovine 20. veka meri aršinima paušalnosti, antisemitizma i nacionalizma.
U rubrici “Betonski diskursi i osvrti” nalaze se tekstovi koji demonstriraju različite tipove/stilove govora i pristupa koje Beton neguje, kao i iscrpnu analizu dosadašnje negativne recepcije Betona. Popravljena i parodirana, notorna poema Matije Bećkovića “Ćeraćemo se još”, u modifikovanoj verziji Tomislava Markovića glasi “Jebaćemo se još”, izvrće na komički lascivno naličje etnokolektivističku poeziju omraze i prizivanja nasilja. Dnevnici komesara Miloša Živanovića predstavljaju odgovor na nesuvisle napade na Beton, reaktivirajući stil i duh “revolucionarne proze”, ukazujući na ironiju, satiru i humor kao moćna defanzivna sredstva Betona, kojima se posredno slika igriv, učen i samoukidajući duh pisanja i namera ovog kulturno-propagandnog kompleta (dakle, daleko od samrtne ozbiljnosti i revolucionarnog totaliteta koji se Betonu počesto imputira).
Na kraju, rubrika ovog temata “Polemika”, donosi istinsko sučeljavanje stavova o Betonu i povodom njega između prijatelja, jednog samodeklarisanog poštovaoca Betona i jednog od urednika četvorostraničnog dodatka. Reč je o realno odigranoj psiho-drami koja je otkrila prisutne i moguće strategije kritičkog preispitivanja i odbrane.
Pritajene želje (i skrivene namere) ovog temata časopisa “Heretikus” možda jeste da se vaskrsne duh neke od međuratnih avangardi, da se iznova pribavi ozbiljnost čitanja i ocenjivanja književnosti, podstakne njeno samopromišljajuće stvaranje i njena naučna kontekstualizacija u šire ideološke i društvene nizove, na način na koji su to videli ruski formalisti. Pored mapa i ovaj temat ima želju da pokrene obuhvatni dijalog o književnim i kulturnim prilikama kod nas i u regionu, te da (sasvim prosvetiteljski, naravno) učini da se oni razreše i prevaziđu.
Saša Ćirić
BEFORE “CONCRETE”
Summary
Abstract: The theme on “Concrete” in the cultural section of the daily magazine “Danas” has the aim to shed light on the contemporary and literary scene in Serbia from the angle of reactions of this part of society to a radical criticism published in “Concrete”; this criticism identifies and deconstructs the nationalistic ideology and the artistic unproductiveness in the sphere of culture. As the dominant characteristics of today in Serbian society and culture “Concrete” emphasises the lack of confronting with the war of the 1990s, the opportunism, the lack of fair and competent negative criticism, the destruction of magazines and cultural institutions. This theme is composed of generic heteroge- neous texts which go from analytical to satirical texts. The theme demonstrates in which way knowledgeable, sharp and true debates on serious issues of aesthetic, criticism and ideology which are initiated by “Concrete”.
Key words: literary maps, negative criticism, critical reception, link between ideology and literary evaluation, value and responsibility, cultural environment of post-Milosevic Serbia, opportunism, ignorance and nationalism.
- Četvorostranični dodatak dnevnog lista “Danas”, koji se prvi put pojavio trećeg utorka u mesecu junu 2006. godine, izlazio jednom mesečno do novembra meseca iste godine kada počinje dvonedeljno pojavljivanje. U trenutku pisanja ovog teksta objavljeno je 8 brojeva Betona. [↩]