Politička misao Krste Cicvarića
Srpski narod od ugnjetavanja Austrije neće osloboditi ni Englezi ni Rusi, u koje se “najviše veruje”, već revolucija, pogotovo revolucija u samoj Austriji, koja mora poteći iz “same narodne mase”. Srbija, po njemu, nije sposobna da sama oslobodi svoj narod u Austriji. Cicvarić piše: “No specijalno u ovome momentu Srbiju naročito guraju na put osvajačke politike tri faktora koji sada upravljaju Srbijom: radikali, vojska i dinastija”.1 Samo uspeh revolucije može osloboditi sve narode.
Zanimljive su kritike Cicvarića upućene na račun Slobodana Jovanovića; on delimično uvažava akademikov naučni doprinos, ali smatra da “on nije uspeo da postane naučnik u pravom smislu te reči”, i tvrdi da on ulazi u oblasti koje mu “nisu dovoljno poznate”. Cicvarić kritikuje shvatanja S. Jovanovića o Svetozaru Markoviću, smatrajući da ga ovaj precenjuje, te shodno teoriji istoričara Karlajla o ulozi ličnosti u istoriji kaže: “Naivnim posmatračima Marković izgleda kao genije koji je svojom duhovnom snagom stvorio nov period u srpskoj istoriji, koji je srpsku istoriju odjedanput okrenuo drugim pravcem. Međutim, stvar stoji drukčije: Marković je samo odigrao jednu istorijski sporednu ulogu, a da njega slučajno nije bilo, tu bi ulogu odigrao neko drugi.” 2 Srbija je tada bila u prelaznom stanju “iz birokratije u demokratiju”, a Svetozar Marković se kolebao između radikala i socijalista i prešao na put demokratije i reforme. Vodio je borbu protiv birokratije i bio je izraz “celog naroda”. Ali, po mišljenju Cicvarića, kritikujući misli Svetozara Markovića Jovanović nije izgradio svoj sistem, on je smatrao da birokratija ostaje u socijalizmu, da činovnik nije eksploatator. Osim toga, Marković je živeo “pre trideset godina, kada je Srbija tek napustila turske okove”. Svetozar Marković je eklektičar i utopista, smatra Krsta Cicvarić, a Jovanović to nije uočio. Po njegovom mišljenju, Marković je umnogome nesavremen, kao i marksizam početkom XX veka: “Nema nijedne teorijske marksističke ideje koju moderna socijalistička kritika nije potkopala i oborila”, kaže on. Zamera Jovanoviću što pokušava da afirmiše ideju državnog socijalizma, iako je to samo “novo izdanje kapitalizma”, to je “državni kapitalizam” koji “monopoliše” svu društvenu proizvodnju i svi ljudi postaju “njeni službenici”.
U Beogradu 1912. godine Cicvarić je izdao knjigu “Kritički eseji”, u kojoj piše o delatnosti sledećih srpskih intelektualaca: Slobodana Jovanovića, Živojina Perića, Branislava Petronijevića, Mihaila Petrovića, Koste Stojanovića, Bogdana Popovića, Stojana Protića, Aleksandra Petrovića, Jaše Prodanovića, Jovana Skerlića, Nedeljka Košanina i srpskih marksista.
O Jovanoviću piše da uživa ugled “najboljeg sociološkog pisca u Srbiji i kritikuje njegova dela “Dvodomni sistem”, “Osnovi pravne teorije o državi”, “Milan Piroćanac” i druga. Osuđuje Jovanovićev “strah od donjeg doma” i nerazumevanje za učešće masa u državnim poslovima. “Kad se uzmu u obzir svi nedostaci S. Jovanovića kao mislioca, kad se saberu sve teorijske pogreške njegove, od kojih sam naveo samo manji broj, onda se dobija ovaj zaključak: S. Jovanović kao mislilac nema vrednosti s evropske tačke gledišta; u Engleskoj, Nemačkoj ili Francuskoj on bi ostao kao mislilac neopažen, ostao bi jedna beznačajna pojava”.3
O Živojinu Periću autor piše da je “visoke naučne kulture”, ali “pravi i ekskurzije” u druge naučne oblasti. Cicvarić analizira sukob između nacionalističke i istorijske pravne škole. Istorijska škola unela je, po njemu, i evoluciju prava, a tu se Ž. Perić nije snašao, jer je uneo fizičke zakone u razmatranje društvenih pojava. Esej je u suštini analiza Perićevog dela “Jedan pogled na slavnu evolucionističku školu”. Po mišljenju Cicvarića, Perić nije uzeo u obzir činjenicu da se “život razvija mnogo brže nego zakonodavstvo i da stari zakonski okvir često postaje tesan i nesnosan”. Zatim autor analizira odnos intelektualca i društva, i konstatuje da Perić favorizuje intelektualce. “Kad bi moral i inteligencija bili nerazdvojni, onda bi intelektualci morali biti najmoralniji ljudi u društvu; međutim, stvar u današnje vreme stoji sasvim obrnuto: intelektualci u moralnom pogledu stoje niže nego narodna masa”. 4 (Redakcijsko podvlačenje)
Cicvarić kritikuje i Perićevo shvatanje konzervativizma, demokratije i njegovu kritiku socijalizma. Po njemu manifestuju se dve pojave: “težnja da se održi postojeći društveni red i težnja da se on promeni u smislu socijalizma”. Perić kao konzervativac sve promene smatra negativnim.
Cicvarić kritikuje i shvatanje demokratije Stojana Protića, mada se on “može danas smatrati kao prvi i najmerodavniji doktrinar celokupne srpske demokratije”. Protić je pogrešno identifikovao narod s parlamentarnom vladavinom, pomešao je formu i sadržinu. Protić uočava razlike između formi vladavine, mada tu nema razlike, jer “kao i u konzervativnim, i u parlamentarnim državama vlast nije u rukama naroda, već u rukama vlade”. Protić je favorizovao engleski parlamentarizam kao primer demokratije: “On nije mogao naći ništa bolje i savršenije od engleskog parlamentarizma! No Engleska aristokratska oligarhija” je daleko od “istinske demokratije” kao i “nebo od zemlje”, smatra K. Cicvarić.
U eseju o knjizi Aleksandra Petkovića, izdatoj u vreme vladavine socijalizma u Berlinu 1906. godine, Cicvarić piše: “Ona je napisana s jednim retkim poznavanjem socijalizma u njegovoj prošlosti i sadašnjosti i odlikuje se veoma oštroumnom analizom socijalnog pitanja i raznih pokušaja njegovog rešenja.”5
U eseju o Jaši Prodanoviću, ministru privrede, Cicvarić piše: “Suštinu istorije naših dana čini pokret za socijalno preuređenje društva”. Prodanović se zalagao protiv “male svojine”, a autor ističe da većinu srpske svojine čine “baš mali seoski sopstvenici”, i da osim “ekonomskog momenta” to pitanje ima i društvenu dimenziju. Cicvarić analizira sve “značajne strane” krupne proizvodnje, piše da “veliko gazdinstvo ima i svojih nedostataka”, stoga su argumenti J. Prodanovića o prednosti krupne svojine “slabi i nenaučni”.
Zatim je tu esej o knjizi Jovana Skerlića “Svetozar Marković, njegov život, rad i ideje”, koju Cicvarić opisuje kao “visoko interesantnu”, i kaže da sadrži “masu novog materijala”, da je pisana “lepim i lakim jezikom”. Knjiga je Skerlićev “krupan uspeh”, Skerlić je pokazao da u njemu “imamo najboljeg između svih dosadašnjih radnika na polju književne istorije”. Cicvarić ističe da ima “prijatnu konstataciju”, koju je istakao u radu o odnosu S. Jovanovića prema S. Markoviću, a navodi i mišljenje J. Skerlića “da Svetozar Marković kao praktični politički radnik nije bio socijalista, već radikal.” S. Jovanović je Markovića smatrao anarhistom koji ruši “osnove državne organizacije”, dok Skerlić smatra da je S. Marković utopista.
U eseju “Jedan teorijski pokušaj naših marksista” kritikuje delo koje je “nedavno izašlo” pod naslovom “Akcija i taktika”, koje nije veliko po obimu i predstavlja “duhovni elaborat trojice prvaka” srpske socijaldemokratije. Knjiga, iako ambiciozna, ne predstavlja veliki doprinos ni nauci ni teoriji marksizma, smatra K. Cicvarić. “Buržoazija vodi politiku svojih klasnih interesa i njoj u tom pogledu proletarijat nije naravno ni najmanje izmakao” – piše Cicvarić. “Brošura o kojoj je reč napisana je u nameri da se odbrani taktika kompromisa socijalne demokratije sa izvesnim buržoaskim frakcijama”.6 U delu se naročito kritikuje Bernštajn, ali srpski marksisti nisu ušli u suštinu njegovih shvatanja, njegovog revizionizma, smatra Cicvarić.
Povodom izrade prvog Ustava Kraljevine SHS, Cicvarić kritikuje Protićev nacrt Ustava; “…analizirajući ih, ja sam našao da su misli S. Protićeve mahom pogrešne i protivne duhu i shvatanjima savremene demokratije”. Osnova je odnos centralizacije i decentralizacije u organizaciji države; “Centralna uprava ima moć zapovedanja: to je ono što, po tradicionalnoj teoriji o državi, državnu vlast čini suverenom; opštinska uprava nema moć zapovedanja; ona samo izvršava zapovest centralne državne vlasti”,7 piše K. Cicvarić, odbacujući Protićev nacrt Ustava, analizirajući ostale oblike odnosa centralne vlasti i lokalne samouprave u Evropi.
Cicvarić opisuje borbu darvinizma i lamarkizma: društvo i organizam se razlikuju “i dok u društvu jedan ili više članova mogu otpasti, a da to društvo ni malo ne oseti, dotle je u organizmu svaka povreda ma koga dela njegova u isto vreme povreda celog organizma”, 8 ističe Cicvarić; zbog toga društvo nije organizam, već jedan “agregat naročite vrste”; socijalna evolucija je “prilagođavanje socijalnoj sredini” koja je nesvesnog karaktera.
Ostala dela su pretežno filozofskog karaktera. U jednom od njih K. Cicvarić piše: “Čovečanstvo ne ide u svome razvitku uvek napred, ima trenutaka koji znače zastoj, i koji služe kao …. primeri očiglednog nazatka u razvoju kulture”. No ipak “…progres civilizacije, iako neizbežno trpi izvesne manje ili veće prekide i poremećaje, ipak se nikada ne da konačno zaustaviti; ne može dakle biti govora o kakvom apsolutnom zakonu progresa, ali se slobodno može kazati da čovečanstvo u svome razvitku po pravilu ide putem progresa”. 9 Naročito je XIX vek bio vek “žurbe i grozničavosti” i velikog napretka na svim poljima. K. Cicvarić smatra da filozofija nije samo profesija “pesnika i sanjalica”, subjektivna stvar pojedinih misaonih ljudi, “kolekcija gluposti i sufistelija”, već treba da postane obavezna društvena disciplina, “da bude sinteza celokupnog znanja ljudskog”.
Iako Krsta Cicvarić nema originalan naučni doprinos, njegov značaj je u činjenici da ima širok dijapazon razmatranja svih socijalnih pojava svoga vremena, kao i da je budno pratio rad drugih političkih i socijalnih mislilaca u Srbiji toga doba.
Branko Nadoveza
THE POLITICAL THOUGHT OF KRSTA CICVARIC
Summary
Abstract: The journalist and essayist Krsta Cicvaric dealt with the problem of social processes, organisation of the state and state power, trade unions and anarchism in his political papers. He wrote about famous persons from recent Serbian history (Skerlic), about Serbian legal writers (Slobodan Jovanovic, Zivojin Peric), and various social problems of his time. His ideological beliefs spread from anarchism to socialism, although they were often unclear and contradictory. His views on the problem of “bureaucratic” and “free” socialism as well as the idea that democracy and socialism are inseparable and interlinked are very interesting. Cicvaric confronts trade unions as the form of political gathering with political parties. By dealing with the problem of national freeing of Serbs he emphasises that only the general revolution is the way to free Serbs. Although he did not make an original scientific contribution, the importance of his public work lies in the fact he examined almost all social phenomena of his time.
Key words: journalist and essayist Krsta Cicvarić, anarchism, socialism, trade unions, general revolution, the national freeing of Serbia.
- Krsta Cicvarić, Kako ćemo pobediti Austriju, Beograd, 1909, str. 20. [↩]
- Krsta Cicvarić, Svetozar Marković i birokratski sistem pred sudom Slobodana Jovanovića, Beograd, 1910, str. 6. [↩]
- Krsta Cicvarić, Kritički eseji, Beograd, 1912, str. 79. [↩]
- Isto, str. 110. [↩]
- Isto, str. 207. [↩]
- Isto, str. 279. [↩]
- Krsta Cicvarić, Stojan Protić i naš novi ustav, Beograd, 1919, str. 35. [↩]
- Krsta Cicvarić, Darvin i Lamark – pad darvinističke doktrine, Beograd, 1910, str. 60 [↩]
- Krsta Cicvarić, Osnovni problem filozofije, Beograd, 1909, str. 4. [↩]
Uzelo mi je vrmeena da shvatim zasto su srbi srbi a hrvati nitko i nista. Srbi su uvijek bili srbi a Hrvati sve samo ne Hrvati. Mozda su to Hrvati konacno shvatili i naucili od Srba kako se treba biti Hrvat. Svoje ne daj tudje zgrabi
Gradjanin Gojceta ocigledno nista nije shvatio, mozda bi trebao da ponovo procita clanak, mada sumnjam da bi mu to pomoglo…
Milan Stojadinovic, predsjednik vlade karadjordjevske Jugoslavije od 1935. do 1939. u svojim memoarima kaze za Ivu Andrica da je Srbin katolicke vjere. Tako nesto prije nikada nisam cuo. Da li netko moze objasniti tu cudnu “definiciju”. Ili, sto se treba cuditi sto su se raspale obe Jugoslavije. Potrebno je procitati memoare Milana Stojadinovica i kipara Ivana Mestrovica.
Možda nije ne zanimljivo, svedočanstvo potiče od jednog od trojice ljudi koji su bili u protoriji kada je doveden Krsto pred tadašnjeg šefa OZN-e S.Penezića “Krcuna”. Slobodan mu se obratio rečima “Gospodine Cicvariću niste očekivali da ćemo se sresti pod ovakvim okolnostima, …” Obešen je to veče u “Đušinoj”, prevežen u kamionu i, u masovnoj grobnici, sahranjen u Bubanj potoku.
Drugi u prostoriji, je bio Milentije Popović. Krsto je već bio star i iznemogao. Krcun ga je neotkud znao od pre rata i zamerao mu pored ostalog i neke karikature u “Balkanu”, Staljin kao krvolok i sl. Razgovor je bio kratak.