Politička misao Krste Cicvarića
Branko Nadoveza
Institut za noviju istoriju Srbije,
Beograd
Rezime: Novinar i publicista Krsta Cicvarić u svojim političkim spisima bavio se problemom društvenih procesa, organizacijom države i državne vlasti, sindikalizmom i anarhizmom. Pisao je o istaknutim ličnostima iz novije srpske istorije (Skerlić), o srpskim pravnim piscima (Slobodan Jovanović, Živojin Perić) i raznim društvenim problemima svoga doba. Njegovo ideološko opredeljenje kretalo se od anarhizma do socijalizma, ali je često bilo nejasno i protivurečno. Zanimljivo je naročito njegovo razmatranje problema “birokratskog” i “slobodnog” socijalizma, kao i ideja da su demokratija i socijalizam neodvojivi, da se prožimaju. Cicvarić sindikalizam kao vid političkog udruživanja suočava sa političkim partijama. Baveći se problemom nacionalnog oslobođenja Srba, naglašava da je jedini način oslobođenja Srba opšta revolucija. Iako nije dao originalan naučni doprinos, značaj njegovog javnog delovanja je u činjenici da se bavio gotovo svim socijalnim fenomenima svog doba.
Ključne reči: novinar i publicista Krsta Cicvarić, anarhizam, socijalizam, sindikalizam, opšta revolucija, nacionalno oslobođenje Srba.
Krsto Cicvarić, novinar, vlasnik i direktor Beogradskog dnevnika (14/9.1875, Nikojevići kod Užica) spada u red poznatijih srpskih intelektualaca s početka XX veka. Od redovne škole završio je šest razreda gimnazije, a zatim je bio vanredni đak na univerzitetima u Beču i Beogradu. U političkoj borbi kao revolucionarni socijalista (Radnička Borba 1907.) bio je osuđen na više godina zatvora zbog političkih krivica, ali je za aneksione krize pomilovan. Kasnije se više bavio književnošću i žurnalistikom, kao saradnik mnogih beogradskih listova i direktor Novog vremena (1911.) i Straže (1912-1913). U Balkanskom ratu učestvovao je kao borac. Za vreme Prvog svetskog rata bio je u ropstvu tri godine. Po oslobođenju bavi se žurnalistikom. Osnivač je i direktor Beogradskog dnevnika. Najvažnija su mu dela: Osnovni problemi filozofije; Idealizam i materijalizam; Darvin i Lamark; Kamički eseji; Demokratija i socijalizam. Od oslobođenja rad mu je posvećen Beogradskom dnevniku.1
K. Cicvarić je napisao mnogo članaka o društvenim pitanjima u novinama u kojima je bio urednik ili direktor, kao na primer u Balkanu; ali je suštinu i dubinu svojih misli dao u brošurama i knjigama. Njegova misao u savremenom shvatanju se može podeliti na političku, pravnu i filozofsku misao; mada u njegovo vreme ta razlika nije bila jasna te su se mešale jedne sa drugima. Ideološko opredeljenje K. Cicvarića kretalo se od anarhizma do socijalizma, često je bilo nejasno i protivurečno.
Ciljna grupa obraćanja K. Cicvarića bili su radnici i omladina, mada je takvih u Srbiji bilo vrlo malo u njegovo doba.
Svoja anarhistička shvatanja Cicvarić daje u jednom članku u listu Radnička borba iz 1907. godine, gde piše: “Mi u državi vidimo najreakcionarniju i najodvratniju društvenu ustanovu kakva je ikada postojala, zato svaku vezu s državom smatramo za najveći zločin prema narodu i u tome vidim najveću opasnost po napredak socijalizma i otpočinuvši novu borbu za socijalističke ideje, mi nećemo nikakve kompromise s državom, mi ne tražimo da s buržoazijom delimo vlast, mi ne tražimo od nje ništa, mi joj ne nudimo ništa. Mi hoćemo socijalizam bez države i smatramo za svoju najveću političku dužnost da se čvrsto držimo principa: ništa s državom, sve protiv države! Socijalizam ne sme zauzimati prema državi položaj lojalne opozicije, već se mora s njome boriti na život i smrt. Zato ćemo i mi voditi protiv države nepomirljivu borbu, služeći se svima dopuštenim i nedopuštenim sredstvima”.2
K. Cicvarić nije razumeo činjenicu da je država tvorevina ljudske civilizacije, da potiče od antičkih vremena; on je državu gledao kao isključivo klasnu tvorevinu, površno interpretirajući Karla Marksa, što je bilo jedno od polazišta njegove misli. Sa druge strane, on poistovećuje partijsko organizovanje i sindikalizam, čak govori o organizovanju sindikalističke stranke. Piše: “Cilj je sindikalističke stranke ukidanje kapitalističkog staleža, ukidanje koje će se sastojati u tome što će proletarijat otkazati rad svojim poslodavcima i uzeti sredstva za proizvodnju u svoje ruke i ekonomsku organizaciju društva izvesti na komunističkoj osnovi”.3
Država je “suština zla” jer zlo leži u biću same države, smatra Cicvarić kao i Marks. Za razliku od socijaldemokrata, anarhisti se bore protiv države, socijaldemokrati “ulaze u državu, a aktivno učestvuju u njenim poslovima i rade zajednički sa buržoazijom”, stoga demokratizacija ide nasuprot dezorganizaciji države.
Zanimljiva je teza K. Cicvarića o različitosti socijalizma. On razlikuje radnički socijalizam od ministarskog socijalizma; ovi drugi “hoće samo da optuže državu”, stoga je takav socijalizam stvoren za inteligenciju a ne za radnike, “…anarhisti stoje na sasvim drugom stanovištu. Oni proklamuju dva neobično značajna principa: prvo, da proizvodnja treba da pređe iz ruku privatnih kapitalista ne u ruke države koja je najsuroviji kapitalista na svetu, već u ruke samih radnika i drugo, da je oslobođenje radnika ne delo inteligencije, već delo samih radnika. Oba ta principa stoje u čvrstoj uzajamnoj vezi: bez jednoga nema drugoga”.4
Krsta Cicvarić razlikuje slobodni socijalizam i birokratski socijalizam; ovaj drugi želi da deluje iz jednog centra, dirigovano, ali birokratija ne trpi slobodu mišljenja, ni slobodu delanja; Cicvarić konstatuje, sa žaljenjem, da se birokratski socijalizam nametnuo više od slobodnog socijalizma, zato se i dalje pojavljuju “užasne” posledice u socijaldemokratskoj organizaciji države kao uzrok prethodnih režima, a to su: korupcija i tiranija. Slobodni socijalizam “polaže” sve na slobodnu inicijativu i individualizam. Revolucionarni sindikalizam se razlikuje od socijaldemokratije jer teži “ukidanju svih oblika kapitalizma”, oni se razlikuju “po svome cilju”. Parlamentarizam je osnovna politička odrednica socijaldemokratije. Postavlja se samo pitanje da li je bitnija politička korupcija ili ekonomska korupcija. Stoga se Cicvarić pita: je li socijalna demokratija buržoaska stranka? On to potvrđuje mišlju da “socijalna demokratija zaogrće se plaštom socijalizma, ali je ona kao stranka zakonitosti u stvari samo jedna buržoaska politička frakcija koja se od drugih političkih grupa buržoaskih razlikuje samo svojom beskrajnom demagogijom”. Krsta Cicvarić analizira socijaldemokratiju i izvodi zaključke da se ona u odnosu na sve državne i društvene institucije ponaša kao buržoaska stranka.
On ukratko analizira delovanje socijaldemokratije u pojedinim evropskim državama. Za srpski proletarijat piše “da je pretrpeo u borbi protiv buržoazije veliki broj poraza”, i da bi socijaldemokratija mogla ugušiti “svaku težnju za revolucionarnom akcijom”. Osim udruženja tipografskih radnika, sve ostale radničke organizacije u Srbiji pale su pod uticaj buržoazije, te “da pobedonosno sredstvo jeste generalni štrajk”. Cicvarić proletarijatu Srbije predlaže sledeće mere: “reorganizacija na federalističkoj osnovici, usvajanje taktike generalnog štrajka za sve ciljeve proleterske borbe, kao i usvajanje taktike antimilitarizma, to bi bile tri krupne reforme kojima bi se današnji radnički pokret u Srbiji mogao osloboditi užasnog truleža, koji danas u njemu postoji i postaviti se na zdravu i pouzdanu revolucionarnu osnovicu.”5
On ističe da “vlast i glad” uvek destruktivno utiču na radnike i da ih primoravaju na poslušnost prema buržoaziji, te identifikuje tri najveća neprijatelja radničke klase: “siromaštinu, vlast i glupost”.
Cicvarić analizira fenomen radikalne stranke u Srbiji. Smatra da se ona po dolasku na vlast sasvim izopačila, navodi program radikala iz 1881. godine, u kome se oni zalažu za socijalizam, jednakost za sve članove društva, uništenje klasa. Narod je od njih očekivao da ih oslobodi “Obrenovića tiranije”, no dolaskom na vlast oni su “od ljudi postali lupeži”. Cicvarić se pita: “kako je to moglo biti da naši radikali postanu od socijalista lopovi, od slobodnjaka tirani”. (On to tumači starim principom vlasti kojim je ona objašnjava od antičkih vremena pa sve do XX veka: “To se da lako objasniti: vlast ima tako moćan koruptivni uticaj na sve ljude u čijim se rukama nalazi, da se ona nikad ne može upotrebiti u korist naroda, već uvek protiv naroda, a u korist klike koja vlast poseduje.”6
U tome radikalima zdušno pomažu socijaldemokrati, koji samo glume opoziciju, a u stvari su veliki legitimisti i ulaze u sve pore sistema. Cicvarić ističe ruske socijaliste, koji su ostali dosledni svojoj prošlosti i svojoj izvornoj ideologiji.
Cicvarić smatra da će se sindikalizam proširiti čitavom Evropom, ali i da “sindikalizam nije isto što i sindikalni radnički pokret”. Socijalna demokratija svojom nesposobnošću da pridobije radnike i krila buržoaskog sistema jača sindikalizam. “Revolucionaran po upotrebi generalnog štrajka, revolucionaran po svome antimilitarizmu, sindikalizam je već samim tim antiparlamentaran: ko pribegava revoluciji taj gazi parlamentarni red u zemlji”.7
Sindikalizam ne pretenduje samo na akciju, on će izgraditi čitav sistem, novi društveni poredak. “Sindikalizam je jedan čisto praktični pokret: to je proletarijat koji se revolucionarnim putem bori za svoje praktične zahteve, bez ikakvog obzira na to, da li ti njegovi zahtevi i ta njegova borba stoje u saglasnosti sa principima ove ili one socijalne doktrine”.8
Sindikalizam je produkt jednog vremena koje je donelo napredak u nauci i tehnici, ali je izostao napredak u novom organizovanju države i društvenih odnosa. “Sindikalizam je produkt života: gde god postoji proletarijat on mora voditi borbu protiv buržoazije, a ta borba neminovno mora biti organizovana i revolucionarna.” 9
Cicvarić smatra da su demokratija i socijalizam neodvojivi, da se prožimaju, da moraju činiti i sadržinu i formu i da demokratiju najviše ugrožava kapitalizam. Demokratija u kapitalizmu je samo formalna, u suštini i ne postoji, zbog toga takav sistem treba srušiti. Zato piše: “Po mome najdubljem uverenju, naslednik demokratije može biti samo sindikalizam, koji kao pokret predstavlja sobom najinteresantniju političku pojavu naših dana. Ali, pošto pored sindikalističkog, danas postoje i drugi socijalistički pravci, ja sam kao sindikalist te pravce podvrgao kritici i držim da sam uspeo dokazati da samo sindikalizam može biti oslobodilac proletarijata, tj. potčinjene i ugnjetene narodne većine. I pošto sindikalizam kao pokret mora imati i svoju teoriju, koja se u današnje vreme tek počinje razrađivati, ja sam u kratkim i ovlašnim potezima pokušao da dam skicu jedne takve teorije, pošto sam prethodno kritički razmotrio i odbacio druge socijalističke doktrine”.10
Cicvarić analizira celokupnu situaciju XIX veka u Evropi, posebno analizirajući pojavu ličnosti Karla Marksa i marksizma, koji je imao veliki upliv među proletarijatom. U jednom trenutku izgledalo je da će marksisti izvesti socijalističku revoluciju u razvijenim evropskim državama, ali su načinili mnoge pogreške. Marksisti nisu znali da stvore saveznike, posebno su pogrešili što su odbacili seljaštvo: “Marks je pogrešio kad je socijalnu revoluciju vezivao za ekonomske knjige”, ističe Cicvarić. Socijaldemokratija je bila trojanski konj buržoazije, potpuno je razvodnila borbu radnika, stoga je budućnost u sindikalizmu, na čije čelo treba da stanu anarhisti.
- Narodna enkciklopedija (St. Stanojević), Zagreb, 1929, I knjiga, str. 382. [↩]
- Krsta Cicvarić, Iz anarhističkog programa, Beograd 1905, str. 6. [↩]
- Isto, str. 9. [↩]
- Isto, str. 16-17. [↩]
- Isto, str. 99. [↩]
- Isto, str. 79-80. [↩]
- Krsta Cicvarić, Preobražaj socijalizma u Evropi, Beograd, str. 23. [↩]
- Isto, str. 29. [↩]
- Isto, str. 30. [↩]
- Krsta Cicvarić, Demokratija i socijalizam, Beograd, 1910, str. 3-4. [↩]
Uzelo mi je vrmeena da shvatim zasto su srbi srbi a hrvati nitko i nista. Srbi su uvijek bili srbi a Hrvati sve samo ne Hrvati. Mozda su to Hrvati konacno shvatili i naucili od Srba kako se treba biti Hrvat. Svoje ne daj tudje zgrabi
Gradjanin Gojceta ocigledno nista nije shvatio, mozda bi trebao da ponovo procita clanak, mada sumnjam da bi mu to pomoglo…
Milan Stojadinovic, predsjednik vlade karadjordjevske Jugoslavije od 1935. do 1939. u svojim memoarima kaze za Ivu Andrica da je Srbin katolicke vjere. Tako nesto prije nikada nisam cuo. Da li netko moze objasniti tu cudnu “definiciju”. Ili, sto se treba cuditi sto su se raspale obe Jugoslavije. Potrebno je procitati memoare Milana Stojadinovica i kipara Ivana Mestrovica.
Možda nije ne zanimljivo, svedočanstvo potiče od jednog od trojice ljudi koji su bili u protoriji kada je doveden Krsto pred tadašnjeg šefa OZN-e S.Penezića “Krcuna”. Slobodan mu se obratio rečima “Gospodine Cicvariću niste očekivali da ćemo se sresti pod ovakvim okolnostima, …” Obešen je to veče u “Đušinoj”, prevežen u kamionu i, u masovnoj grobnici, sahranjen u Bubanj potoku.
Drugi u prostoriji, je bio Milentije Popović. Krsto je već bio star i iznemogao. Krcun ga je neotkud znao od pre rata i zamerao mu pored ostalog i neke karikature u “Balkanu”, Staljin kao krvolok i sl. Razgovor je bio kratak.