Oko betona
2. I pre Betona, Beton
Iako su u najžešćim reakcijama na pisanja u Betonu ovi tekstovi (i njihovi autori) okarakterisani kao nihilistički, neokomunistički i neoboljševički, mislim da ne postoji supstancijalna razlika između ovakvog pristupa, koji književnu analizu smešta u neki politički, ideološki ili istorijski kontekst, sa radovima drugih autora koji su se bavili nekim vidom odnosa između književnosti i ideologije.
Nikola Milošević se u više navrata bavio odnosom između ideologije i književnog stvaralaštva, posebno ideološkom pozicijom Dostojevskog (1972, 1990). Mada kod njega književna analiza nije cilj, nego sredstvo za otkrivanje autorove ideologije, a za njeno rekonstruisanje koristi i dnevničke zabeleške Dostojevskog i biografske podatke, nije teško uočiti srodnost ovih analiza sa nekim tumačenjima iz Betona. Petar Džadžić, sa druge strane, polazi od tekstualne analize, uočavajući razlike između završetka pesme Banović Strahinja u verziji Starca Milije sa razre- šenjima motiva o neveri žene u starijim varijantama ove epske pesme, tumačeći ta odstupanja u osnovi društvenim (i u izvesnoj meri psihološkim i istorijskim) razlozima, dakle tako što pesmu smešta prevashodno u sociološki kontekst (Džadžić 1987). U knjizi Književnost – kritika ideologije (1991) Predrag Palavestra opisuje takoreći sva značajna književna dela naše književnosti iz perioda 1970-1990 kao svojevrsnu kritiku i otpor ideologiji, pod kojom podrazumeva ne samo vladajuću, zvaničnu ideologiju, nego i sve oblike ideoloških i istorijskih zabluda.
Ako je veza između tekstova u Betonu sa predistorijom ideološkog pristupa kod nas samo posredna, niz nedavnih radova još snažnije pokazuje tendenciju istraživanja ideoloških sadržaja književnog dela i smeštanje književnosti u širi društveni kontekst. Feministička kritika sistematski se bavi odnosom između književnosti, sa jedne, i patrijarhalne ideologije i diskursa muške dominacije sa druge strane (npr. Nešić 2005: 33-41, 2006: 83-107, Rosić 2005, 2006). Raznovrsne mogućnosti ovakvog pristupa, kao i aktuelnost domaćih radova u međunarodnom kontekstu, mogu se videti preko paralele između nedavnog teksta Tatjane Rosić i jednog rada iz pomenutog zbornika o Nabokovu. U eseju “Gledanje kroz Humberta, sa fokusom na feminističko saosećanje u Loliti” (Larmour 2002: 111-132), Toni Mur ukazuje na suprotstavljene diskurse u ovom romanu i izdvaja one koji su feministički intonirani. Mur smatra da ovaj postmoderni tekst zahteva neprestano “fokalno prilagođavanje”, i da roman destabilizuje konvencije muškog vlasništva iz Humbertovih sećanja i omogućava Dolores slobodu od njegove retorike, a da ta retorika, zapravo, sputava samog Humberta. Mur konstatuje da, kako se priča razvija, kritički odnos prema pripovedaču biva sve očigledniji, što dovodi u vezu sa ideološkom pozicijom samog Nabokova. Tatjana Rosić u tumačenju Andrićeve Gospođice polazi od ideje da je lik Rajke Radaković “jedna od retkih figura u istoriji srpske književnosti i kulture koja u jednom izričito patrijarhalnom poretku ‘dobija pristup statusu subjekta’ a time i pristup statusu aktivnog, odgovornog aktera u širem istorijskom procesu” (2006: ?). Kod Andrićevog sveznajućeg pripovedača u trećem licu kao glasnogovornika patrijarhalne trgovačke čaršije, Rosić uočava i prisustvo međusobno oprečnih socioloških i kulturoloških vrednosnih sistema (kao izraz inherentne polifonosti pripovednog glasa), čime se ostvaruje i priča o istinskoj ženskoj sudbini koja dovodi u pitanje ideološku poziciju sa koje se oglašava pripovedač. Ipak, posmatrano u celini, “opredelivši se za pripovedanje u trećem licu, Andrić je glavnoj junakinji uskratio pravo na ‘ja’ poziciju koje bi je legitimisalo u svojstvu istinskog subjekta”. Iako su, dakle, u pitanju dva naizgled sasvim različita dela, gde je u Loliti dominantna muška a u Gospođici ženska figura, kod Andrića se ženska figura, za razliku od Lolite, ne osamostaljuje u punoj meri od pripovedačeve retorike. U ovom sasvim proi- zvoljnom izvodu iz proučavanja književnosti kod nas treba pomenuti Vladimira Gvozdena, koji, u okviru književne imagologije, ukazuje na zavisnost književnosti od širih kulturnih konteksta,1 i ispituje nacionalne i etničke stereotipe o drugim kulturama i “drugome” uopšte. On se neposredno bavi i pitanjem ideologije (kao veze između književnosti i društva) i oblikovanjem nacionalnog identiteta. Element konstruisanja, kaže Gvozden pozivajući se na Hobsbauma, posebno je jasan u slučaju nacije, jer istorija koja je postala deo ideologije nacije nije ono što se istinski čuva u narodnom sećanju, već ono što je izabrano, pisano, slikano, popularizovano i institucionalizovano od onih čija je funkcija bila da to čine (2005: 40). Cilj savremene imagologije Gvozden vidi u dekonstruisanju strategija prikazivanja kako bi se ispitala dinamika moći koja rukovodi načinom na koji posmatramo svet (2005: 41).
U projektu u kojem predlažu formiranje podlistka, osnivači Betona ukazuju na urgentnu potrebu za negativnom kritikom i kritičkim preispitivanjem književnih i drugih pojava, novije i najnovije prošlosti, i ističu nameru da uspostave novu kulturnu paradigmu kroz težnju ka urbanom, dekonstrukciju malograđanskih, palanačkih vrednosti i konzervativizma i svake autoritarne ideološke paradigme, i zalažu se za pravo na različitost.
U čemu bi, dakle, bila razlika između ciljeva Betona i, recimo, ciljeva književne imagologije kako ih definiše Gvozden? Suštinske razlike u tom smislu, kako sam rekao, nema. Jedina razlika, i to treba posebno istaći, jeste u tome što, nasuprot uopštenoj i neutralnoj retorici kod drugih autora, urednici Betona smatraju da ove ideološke, nacionalističke, diskurzivne strategije imaju ime i prezime, adresu, izdavačku kuću i instituciju, i u svojim tekstovima te lične podatke otvoreno iznose u javnost. Kada su se, sa polemičkim žarom, Radivoj Radić i Aleksandar Loma u duhovitim i elokventim tekstovima “obračunali” sa “autohtonističkom srpskom istoriografskom školom”, tu se radilo o napadu istoričara i etimologa sa vodećih položaja i iz zvaničnih institucija na jednu marginalnu grupu, dok je u slučaju Betona (ako donekle izuzmemo Sašu Ilića) situacija obrnuta. Ali, čak i u knjizi “Srbi pre Adama i posle njega”, koja ukazuje na značaj proučavanja i vrednovanja i loših (istorijskih) knjiga, mehanizmi koji su doveli do popularizovanja ove kvaziisto- rije, lična odgovornost pojedinaca u tom procesu, i društvene i političke posledice koje su njihova dela imala devedesetih godina ostavljeni su po strani. U tom nastojanju da se književnim delima, njihovim autorima i izdavačima pripiše odgovornost i krivica Beton za sada ostaje gotovo bez ikakve zvanične i institucionalne podrške, i bez, makar i prećutnog, priznavanja “prava na život”.
- Proučavanje konteksta u teoriji “novog istorizma” predmet je magistarske teze Aleksandra Stevića i od ovog istraživanja, koje bi uskoro moglo da postane dostupno, treba očekivati zanimljive rezultate. [↩]