Oko betona
Aleksandar Pavlović
književni kritičar, Beograd
Čega zajedničkog ima to pisanje
sa interesima našeg naroda ili države?
A. A. Ždanov,
Referat o časopisima “Zvezda” i “Lenjingrad”
(posveta političkim komesarima)
Dvosmislenost u naslovu ovog teksta treba da ukaže na moju dvostruku nameru da, s jedne strane, istaknem ono što vidim kao oko, žižu, poetičko središte tekstova objavljenih u Betonu, kao i da, sa druge, razmotrim neke pojave koje su oko(lo) Betona, poput dosadašnjih reakcija na ovaj podlistak ili njegovog mogućeg uticaja na proučavanje književnosti kod nas.
Formulisanje poetičke paradigme Betona može biti samo uslovno, pošto radovi objavljeni u njemu obuhvataju aforizme, humorističke i satirične sadržaje, književnu kritiku i tekstove koji se tiču opšteg kulturnog i intelektualnog miljea, koji nisu jednostavno svodivi na nekakav jedinstven poetički okvir. Ipak, najveću pažnju javnosti i najveći broj reakcija izazvali su tekstovi posvećeni književnim temama, koji su objavljeni u rubrici Mixer, i ovde ću se ograničiti na razmatranje značaja i poetičke utemeljenosti tih radova.
1. Ideologija i close reading
U tekstu “Memorija, ideologija, (re)konstrukcija: roman Opsada crkve Sv. Spasa Gorana Petrovića”, koji predstavlja integralnu verziju rada objavljenog u prvom Betonu, Saša Ilić smešta Petrovićev roman u političko-kulturni kontekst koji sam opisuje preko memoranduma SANU, osme sednice CK SKS i proslave šestogodišnjice Kosovske bitke. Saša Ćirić, u radu “Fama ili zavera, Milutin na k(o)rovu sveta”, jasno pokazuje sve literarne slabosti Knjige o Milutinu Danka Popovića, konstatujući da su razlozi popularnosti ovog romana “vanliterarne prirode”. U drugom svom tekstu, “Ubiti mitsku rugalicu”, Ćirić, analizirajući dve verzije Simovićeve drame “Boj na Kosovu” (iz 1988. i 2002. godine), dolazi do zaključka kako, nasuprot Simovićevom uverenju da je “u tretiranju kosovskog mita bio podjednako udaljen i od onih koji pred mitom kleče, i od onih koji ga bacaju pod noge”, drama(e) daje jedno nekritičko, istorijski neutemeljeno i u izvesnoj meri retrogradno viđenje (tumačenje) kosovskog mita. O vulgarnom i militantnom nacionalizmu pesničke zbirke “Nedremano oko” govori rad Miloša Živanovića “Oko srpskog boga Saurona”, a u ovom kontekstu bih pomenuo i belgijskog slavistu Stejna Vervata, koji je, poredeći shvatanje istorije u Nogovom “Nedremanom oku” i romanu “Konačari” Nenada Veličkovića, ukazao na jednostrano i nacionalističko-apologetsku predstavu rata kod Noga i pacifističko-građansko viđenje bosanskog sukoba (opsade Sarajeva) kod Veličkovića.
Već na osnovu ovakve skice jasno je da su pitanja ideologije, politike, konteksta, odgovornosti, mesta i uloge književnosti u društvu, ključna za pomenute autore. Međutim, po mom mišljenju, osnovni podsticaj proučavanju književnosti kod nas predstavlja ne toliko “vruća” tema- tika kojom se ovi autori bave, koliko analitički postupak koji prethodi povezivanju književnosti sa ovim referentnim tačkama (ideologijom, politikom, devedesetim godinama…). Najupadljivija zajednička osobina tekstova iz Betona (i oko Betona, kao što su Vervatov rad, ili neke ranije Ćirićeve kritike) jeste što se zasnivaju na detaljnoj i preciznoj tekstualnoj analizi. Ta se analiza sprovodi prvo na mikronivou, na kom se istražuju pripovedne strategije upotrebljene u nekom delu, potom prenosi na makronivo, tako što se ispituje značaj primenjenih strategija na ukupno značenje dela da bi se, na kraju, tekstualno značenje smestilo u određeni (šire društveni, ideološki ili politički) kontekst. Čak i kada se taj kontekst formuliše pre same tekstualne analize, kao što je slučaj u Ilićevom tekstu, to ostaje samo kompoziciono rešenje, a logički sled izvođenja zaključaka ostaje isti. Pre nego što se posvetim problemu kontekstualizacije književnosti, ukazaću na analogije ovakvog tipa analize sa lingvistikom, kako bih jednu implicitnu poetiku (možda) učinio eksplicitnom, i razmotriću mogućnosti detaljnijeg i preciznijeg razvijanja ovakvih književnih istraživanja.
Sedamdesetih godina prošlog veka u francuskoj i anglosaksonskoj lingvistici nastaje pristup poznat kao analiza diskursa (discourse analysis, analyse du discours).1 Sasvim uprošćeno, analiza diskursa podrazumeva lingvističku analizu koja se proteže preko granica rečenice. Otvorite bilo koji udžbenik gramatike, i videćete da je podeljen na fonetiku, morfologiju i sintaksu, i da je rečenica najopštija kategorija koja se uzima u razmatranje. Koristeći analogiju sa strukturom rečenice i njenim konstituentima, u analizi diskursa pretpostavlja se da elementi iznad nivoa rečenice poseduju slične strukture (Mills 2004: 126). Jednostavan primer za ove tvrdnje predstavljali bi, recimo, izrazi: misliš, u redu, važi, čija se uloga ne ograničava na nivo rečenice, već podrazumeva ispitivanje interakcije sa sagovornikom i konteksta u kom se javljaju. Nasuprot sosirovskom izučavanju jezika kao sistema znakova, analiza diskursa, dakle, podrazumeva proučavanje jezika u njegovoj upotrebi. Mnogoznačan pojam diskursa, u ovom smislu, odnosi se na bilo koji tekst i govor (ili deo teksta ili govora) koji poseduje neki oblik unutrašnje organizacije, povezanosti ili celovitosti (Mills 2004: 7). Dok su francuski analitičari od samog početka pokazali interesovanje za odnose između različitih diskurzivnih oblika i ideologije, u anglosaksonskoj tradiciji ideološka pitanja uglavnom izostaju sve do kraja osamdesetih godina prošlog veka (Malrieu 1999: 93), a uzroci ovog razlikovanja mogli bi se dobro opisati upravo ideološkim i političkim razlozima. U poslednjih petnaestak godina, ispitivanje odnosa između diskursa i ideologije postaje dominantno kod jednog broja anglosaksonskih analitičara diskursa, a njihovi pristupi određuju se kao posebne discipline proučavanja diskursa – kritička analiza diskursa (critical discourse analysis, u daljem tekstu CDA), odnosno ideološka analiza diskursa.
Pojam ideologije u ovom pristupu treba razlikovati od njegovog tradicionalnog ili uobičajenog značenja, koje podrazumeva postojanje jednog, zvaničnog sistema vrednosti ili pogleda na svet (kakav je, recimo, bio marksizam u zemljama Istočnog bloka), ili negativnog shvatanja ideologije kao “lažne svesti” ili “pogrešnog uverenja” (detaljnije u: Beaugrande 1999, Van Dijk 2003, 2004). Pošto određenje ideologije znatno varira u radovima CDA u zavisnosti od autora na koje se pozivaju (kao referentne tačke mogu se uzeti Fuko, Altiser, Iglton i Burdije), za ovu svrhu može poslužiti lingvistička definicija ideologija kao najopštijih tipova konteksta koji određuju vrednosno značenje reči, fraza, rečenica i diskursa (Malrieu 1999), ili šire socijalno određenje ideologija kao osnova društvenih predstava koje dele članovi neke društvene grupe (Van Dijk 2004). Za proučavanje književnosti posebnu važnost imaju Bahtinovsko shvatanje da znak (značenje) nije moguće bez ideološkog sadržaja, i da je “reč ideološki fenomen par excellence” (Bahtin, 1980: 14) i primena ove koncepcije na proučavanje tačke gledišta (čuveni primer imenovanja Napoleona u Tolstojevom Ratu i miru kod Uspenskog Š1979: 42-48Ć). Shvaćene u ovom najopštijem smislu, ideologije nisu nužno “negativne” ili “lažne”, niti je njihovo postojanje karakteristično samo za dominantne grupe koje ideologiju (zlo)upotrebljavaju radi legitimacije svoje moći ili uspostavljanja jednoumlja ili konsenzusa (Van Dijk 1996: 139). Kao što dominantne grupe mogu imati ideologiju koja uspešno povezuje različite društvene grupe zarad postizanja nekog zajedničkog ili opšteg cilja, tako i marginalne ili manjinske grupe mogu imati seksistička, rasistička i druga negativna ili diskriminatorska ideološka uverenja. Isto tako, pojam kritički u CDA ne odnosi se toliko na “otkrivanje” negativnih ideoloških sadržaja kod društvenih grupa ili procesa, koliko na traganje za složenim i celovitim objašnjenjima, i podrazumeva samosvest istraživača o tome da su njegova sopstvena uverenja i namere neizbežno prisutni u samoj analizi (Wodak 1999: 186).
Pretpostavka kod ideološke analize diskursa jeste da ideologija pisca (ili govornika) može biti “razotkrivena” preko pažljivog čitanja, razumevanja ili sistematske analize, pošto se ideološka pozicija eksplicitno ili nehotično izražava kroz jezik i komunikaciju (Van Dijk, 1995a: 135).
Dva primera poslužiće nam kao ilustracija ovakvog tipa analize. Po mišljenju Sare Mils, jedna od osnovnih ideoloških odlika diskursa jeste da se oni principijelno organizuju kroz različite oblike isključivanja ili izostavljanja (exclusion). Tako, na primer, čini se sasvim očiglednim da o menstruaciji treba govoriti u negativnim terminima, opisujući je kao nešto što sputava ili ograničava. Dovoljno je pogledati reklame za tampone ili uloške, u kojima se menstruacija predstavlja kroz pojmove slobode ili diskrecije, pa da se uoči diskurzivni pritisak koji polazi od pretpostavke da je menstruacija nešto što osoba želi da sakrije ili čega želi da se oslobodi. Ovo na prvi pogled izgleda samorazumljivo, pošto mnoge Evropljanke doživljavaju menstruaciju kao bolnu, ograničavajuću i opterećujuću u poređenju sa “normalnim” životom. Ali, dodaje Mils, činjenica da su iskustva nekih žena bliska ovom shvatanju ili uslovljena diskurzivnim pritiskom ne znači da te poruke imaju izvorno ili stvarno značenje. Ovakvo specifično viđenje i doživljaj menstruacije omogućeno je time što su drugi oblici znanja o menstruaciji izostavljeni. Taj način gledanja na funkcionisanje ženskih tela može se posmatrati kao deo medicinskog diskursa o ženskom zdravlju, koji događaje poput menstruacije ili porođaja svrstava u patološke u odnosu na normu kako je shvataju muškarci. Ovo ne treba razumeti, ističe Mils, tako da žene treba nadalje da slave menstruaciju, već više kao poziv na preispitivanje isključivih stavova o načinu na koji funkcionišu ženska tela (Mills 2004: 10). Izlaganje Sare Mils bio bi primer deduktivnog pristupa, odnosno skiciranja nekog opšteg ideološkog okvira koji se dalje može pratiti u različitim diskurzivnim oblicima (osim reklama, i u književnosti, filmu…).
Za Tojna Van Dijka, osnovu ideološke matrice čini polarizacija na NAS i NJIH i pozitivno samovrednovanje. Analizirajući, 1993. godine, 23 članka iz Vašington Posta i Njujork Tajmsa u kojima se pominju reči “teror” i “terorizam”, Van Dijk zaključuje kako većina članaka povezuje ovakve činove političkog nasilja sa Muslimanima, muslimanskim fundamentalistima, Arapima ili Bliskim Istokom, i to u kontekstu opšte slike o Muslimanima i Arapima. Ni u jednom se članku terorizam ne dovodi u vezu sa drugim vinovnicima političkog nasilja u svetu (na primer u Salvadoru), dodaje Van Dijk, posmatrajući ovaj oblik topološke i leksičke isključivosti kao svojevrstan izraz ideološke pozicije. Jedna od najupadljivijih ideoloških struktura koja se opaža u bukvalno svim člancima, kaže on, jeste otvoreni nacionalizam i etnocentrizam.
Tako se osnovna podela na NAS (Amerikance, “zapadnjake”) i NJIH (teroriste, Arape, muslimanske fundamentaliste i druge) prenosi na još uopšteniju polarizaciju između Amerikanaca i ostatka sveta. Osnovni diskurzivni markeri su zamenice (“mi”, “oni”, “nas”, “njih”, “naše”, “njihovo”), ali i deiktički izrazi poput “ovde” i “tamo”. Glorifikovanje NAS nije potpuno lišeno samokritike, ali, ironično, čak i takva kritika često podrazumeva pozitivne karakteristike – suočeni sa svetskim terorizmom, MI smo “previše dobri”, “previše demokratični”, “previše blagi”. Masovna ubistva počinjena od strane “prijateljskih režima”, poput terorističkih odreda smrti ili vojnih diktatura u Salvadoru i Gvatemali, dodaje Van Dijk, ne opisuju se kao “terorizam” (nego eventualno kao “građanski rat”), a jedna od glavnih ideoloških strategija jeste naglašavanje da je nasilje “njihovo”, dok se ne naglašava, ili prosto ignoriše ili poriče NAŠA upletenost u inostrani državni teror (Van Dijk 1995a: 150 -152).
Teoretičari CDA razvili su, pored pomenutih, čitav niz stilističkih i retoričkih sredstava preko kojih se uspostavlja određena ideološka pozicija na različitim nivoima (leksičkom, sintaksičkom, nivou globalne semantike ili topike itd.), kao što su metafore, hiperbole, eufemizmi ili emfaze kojima se izražava osnovna polarizacija, upotreba posesiva i demonstrativa, leksika (npr. “teroristi” vs “borci za slobodu”), aliteracija (kod nas je verovatno najpoznatiji primer “domaći izdajnici i strani plaćenici”), uopštavanje, kolebljivost, viktimizacija, konkretizacija, vrednovanje, glorifikovanje i drugo (Van Dijk 1995b, 2004, De Beaugrande 2003, Fairclough 2003).
Kakve su, najzad, mogućnosti primene ovakvih lingvističkih analiza na proučavanje književnosti? Iako su neki od ključnih podsticaja teoriji književnosti kroz čitav dvadeseti vek došli upravo iz lingvistike, u okviru koje se književnost nije posmatrala (bitno) drugačijom u odnosu na druge oblike jezičke upotrebe, ranija iskustva ukazuju da se ova prenošenja ne mogu vršiti bez izvesnih metodoloških modifikacija. Sasvim u skladu sa lingvističkom tradicijom, Sara Mils konstatuje kako proučavaoci diskursa ne prave razliku između onih tekstova koji su određeni kao književni i onih koji su određeni kao neknjiževni, i smatra da između ove dve grupe tekstova postoje samo “institucionalne razlike” (Mills 2004: 20). U pokušaju da napravi sintezu između proučavanja književnosti i savremenih lingvističkih proučavanja diskursa, Bogrand ukazuje da lingvistika, odvojivši se od sosirovskog posmatranja jezika kao apstraktnog sistema, mora da uključi i pitanja koja tradicionalno spadaju u proučavanje književnosti, kao što su tip ili žanr teksta, njegova produkcija i recepcija, procena, vrednovanje, kao i niz kulturnih, društvenih i psiholoških činilaca. Sa druge strane, novija književno-teorijska interesovanja odvajaju se od imanentizma, proučavanja “literarnosti” i neutralne tekstualne analize i fokusiraju se na društvene, kulturne i kognitivne aspekte književnosti. Približavanje dva pristupa Bogrand vidi u objedinjavanju samorefleksivne i empirijske orijentacije (Beaugrande 1993). 2 Analiza književnoumetničkih tekstova predstavljala bi ogledni slučaj i proveru valjanosti ovakvog pristupa, jer se upravo u njima sve diskurzivne karakteristike i pripovedne strategije upotrebljavaju u najbogatijem i najsloženijem obliku. Radovi iz, recimo, zbornika “Diskurs i ideologija u Nabokovljevoj prozi” (Larmour 2002), na koji ću se pozivati i kasnije, predstavljaju zanimljiv primer kako zbog primene ovakvog tipa analize, tako i zbog činjenice da su Nabokovljevi romani, kako kaže priređivač Dejvid Larmur, uglavnom bili posmatrani kao dela samosvesnog majstorstva koje je ideološki neutralno.
Da zaključim – analogije koje postoje između tekstualnih analiza primenjenih u najambicioznijim književnih tumačenjima iz Betona i aktuelnih književno-teorijskih strujanja upućuju na promišljanje i upotpunjavanje budućih interpretativnih i teorijskih izučavanja naše književnosti. Ipak, tekstovi Ćirića, Ilića i Živanovića ne iscrpljuju se u analogijama sa analizom diskursa, kritičkom analizom diskursa i ideološkom analizom diskursa, i idu i korak dalje, mada taj korak može biti i korak unazad ili korak u prazno. Osnovnu razliku vidim u tome što u analizi diskursa postoji opreznost u povezivanju tekstualnih činjenica sa strukturama društva ili konkretnim institucijama. “Na ovom nivou razvoja teorije”, priznaje Van Dijk, “još uvek nismo u mogućnosti da sistematski opišemo strukture i strategije uključene u stvaranje, menjanje i prilagođavanje kontekstualnih modela, i način na koji one utiču na stvaranje i prihvatanje diskursa” (2000: 38), a u novijim radovima dodaje da “mi čak ne znamo ni kako da predstavimo ideološki kontekst” (2004a), kao i da, uprkos obimnoj literaturi o ideologiji, nema nijedne monografije koja detaljno istražuje veze između diskursa i ideologije (2004b). Načinu na koji se ova praznina popunjava u tekstovima Ilića, Ćirića i Živanovića vratiću se u trećem delu ovog rada.
- Naši lingvisti preveli su ovu sintagmu kao diskurs analiza (vidi: Savić 1993). Bez upuštanja u adekvatnost jedne ili druge sintagme, izraz analiza diskursa koristim prevashodno iz stilskih razloga. [↩]
- Bogranova predviđanja ostvaruju se, čini mi se, u prvom redu kroz snažan razvoj kognitivne poetike, ali to sasvim izlazi iz okvira ovog rada (vidi, npr. Peter Stockwell, Cognitive Poetics, Routledge, 2002). [↩]