Odnos medija i vlasti u Srbiji
5. Zaključak
1. – Mas-mediji su konstitutivni sastojak demokratije (“kiseonik demokratije”, “kvasac demokratije”, “public watch dog”) samo ako je sloboda medija stvarna veličina u jednom društvu. Akti ustavnog ranga već garantuju slobodu medija u punoj širini, a dalji neophodan korak ka ostvarivanju pravne sadržine te garantije učinjen je uređivanjem, obezbeđivanjem i preciziranjem slobode medija u svim njenim dimenzijama putem novih medijskih zakona. Međutim, stvarni život te slobode (kako slobode izražavanja mišljenja, tako i slobode informisanja i institucione slobode) zavisiće prvenstveno od toga koliko su svesni sadržine slobode medija i njenih granica, s jedne strane, medijski poslenici, naročito novinari, sa druge strane, vodeće političke snage, naročito, državni i politički funkcioneri, a sa treće strane pravnici, pre svih sudije i advokati. Dosadašnji period važenja i primene Zakona o radio-difuziji, Zakona o javnom informisanju i Zakona o slobodnom pristupu informacijama od javnog značaja, već je pokazao ozbiljne nedostatke u pogledu razumevanja i poznavanja slobode mas-medija i njenih pravnih okvira kod sve tri strane – i kod novinara, i kod političkih delatnika i kod pravnika. Posebno je zabrinjavajuća nespremnost sve tri strane da se angažuju na doslednoj primeni novih medijskih zakona.
Ratnički pohod političke vlasti na medije u Srbiji koji je započeo Milošević krajem osamdesetih godina XX veka, faktički je nastavila dosovska vlast, a Koštuničina je dovela do kraja, tako da je aktuelna državna i medijska politika sputala slobodu i autonomiju medija, pretvorila ih u transmisiju političkih moćnika. Na drugoj stani, najmoćniji mediji i brojni novinari su tokom protekle decenije svoju profesiju stavili u funkciju dnevne politike i manipulacije. Podanički služeći i dodvoravajući se vlastodršcima, oni su negirali osnovne profesionalne i etičke postulate svoje struke. Stoga su Srbiji danas potrebni novinari kao samosvojni medijski delatnici, koji su spremni da slede najviše profesionalne i etičke standarde svoje struke: 1) poštuju istinu, zaštitu ljudskih prava i objektivno informisanje kao najuzvišenije principe profesije, 2) odbijaju da budu promoteri mržnje i rata, da nacionalističkim strastima i imbecilnim političkim odlukama pribavljaju medijski publicitet i autoritet, 3) odlučno izbegavaju sve privilegije koje bi mogle da naruše etičke principe njihove profesije, 4) brane načela slobodne štampe, štiteći pravo na informaciju i izražavanje komentatorskog i kritičkog stava, držeći se pravila da su činjenice obavezne, a stavovi slobodni, 5) imaju snage da, po cenu represije, izgona, marginalizacije, poniženja i bede – sačuvaju svoju autonomnu kritičku poziciju, 6) iznose istinitu, pravovremenu, celovitu i blagovremenu informaciju, praveći jasnu razliku između komentara, nagadjanja i činjenica, 7) uspevaju da prepoznaju i poštuju raznolikost mišljenja i da omoguće objavljivanje različitih gledišta, 8 ) smatraju da je u stvarima profesije odlučujuća reč samih novinara, a ne države, aktuelne vlasti ili privilegovanih grupa, 9) drže se u obavljanju svog posla zakonskih odredbi i za svoj rad snose odgovornost pred zakonom i profesionalnim organizacijama, 10) da se njihova etika ne sastoji prvenstveno u primeni formalnog skupa pravila, već u odgovornom izvršavanju novinarskih obaveza.
2. – Postoji prešna potreba da se u uslovima krupnih društvenih promena u našoj zemlji izvrši kritička analiza postojećeg stanja i sagledaju brojni problemi u medijima, te da se u okviru harmonizacije našeg zakonodavstva sa zakonodavstvom zemalja Evropske unije u što većoj meri implementiraju profesionalni, pravni i etički standardi u ovoj oblasti. Pri tome je važno imati u vidu da, pored zakonskih prava i obaveza na osnovu važećih pravnih normi, “mediji imaju moralnu odgovornost prema građanima i društvu, što se mora naglasiti u današnje vreme, kada informacije i komunikacije igraju veoma važnu ulogu u oblikovanju ličnih stavova građana i u razvoju društva i demokratskog života”. 1
Pouzdani koraci u tom pravcu su: 1) oslobađanje medija sa lanca politike, 2) dosledna primena novih medijskih zakona usaglašenih sa evropskim standardima, 3) omogućavanje da se čuje glas autonomnih novinara, glas protiv govora mržnje i rata i 4) (re)afirmacija potisnute tradicije profesionalnog, slobodnog i kritičkog novinarstva na ovim prosto- rima.
Budući da ni šest godina nakon demokratskih promena u Srbiji nije učinjen nijedan od ovih koraka, nameće se pitanje kada će u medijima biti bolje. Na to pitanje je jedan od uglednih medijskih poslenika (profesor Univerziteta i aktuelni predsednik Saveta Republičke radiodifuzne agencije Srbije), na prvu godišnjicu 5. oktobra, 2001. godine dao zanimljiv odgovor, koji je, nažalost, i danas aktuelan:
“Biće bolje:
– kada najpoznatiji novinari Vremena, NIN-a (i Danasa – nap. J.T.) više budu voleli da budu to što jesu nego ambasadori;
– kada novine i radio i TV stanice budu živeli od sopstvenih prihoda a ne od profesionalnog prosjačenja;
– kad Veran Matić otvori svoja finansijska dosijea;
– kad Željko Mitrović prizna da je bio član JUL-a i da nam se to nije pričinjavalo;
– kad Aleksandar Tijanić više ne bude ničiji ministar, ni savetnik, već samo kolumnista;
– kada u najavnom telopu Dnevnika vidimo Pobednika ili bar podignuti avalski toranj;
– kad ja zaboravim da sam se ikada bavio novinarstvom.” 2
Jovica Trkulja
RELATIONSHIP BETWEEN THE MEDIA
AND THE GOVERNMENT IN SERBIA
Summary
In this paper the author begins from the thesis that media at the end of the 20th century simultaneously acquired ambivalent freeing and enslaving character. In this context the role of the media and journalists in Serbia is enlightened. In the last decade the media and journalists were transformed in the transmission of politics and experienced a moral and professional descent. Indepen- dent journalism is a myth, an ideological veil which hides the truth that there is no absolutely independent and objective journalism. This is confirmed by the most recent DOS-Kostunica denial of the freedom of media. The media credo in Serbia was and still is the production of political loyalty, disabling citizens from thinking with their own heads, instrumentalisation of journalists, manipulation of subjects and industrial shaping of public opinion. The existing men in power in Serbia, the same as during the time of Josip Broz Tito and Milosevic, did not need journalists who think with their own heads, who are ready, regardless of the cost, to follow the highest professional and ethical standards of their own profession, journalists who respect truth, human rights and objective information as the ultimate principle of their profession. In the industry of conscience of the former/current regime which practice state control in the totalitarian manner, journalists have a role of transmission, namely of the mere executor and not creator. Thus, the author concludes that we are taking part in the ending of the myth on independent journalism and argues for 1) freeing the media from the chain of politics, 2) consistent application of new media law adjusted with European standards, 3) enabling the voice of autonomous journalists to be heard, voice against hatred speech and war and 4) reaffirmation of suppressed tradition of professional, free and critical journalism in this region.
Key words: media, journalists, (in)dependent journalism, public, political loyalty.
- Rezolucija 1003 Parlamentarne skupštine Saveta Evrope od 1.7.1993, stav 1. U stavu 37 Rezolucije posebno se naglašava potreba institucionalne podrške primeni pomenutih profesionalnih, pravnih i etičkih standarda novinarske struke: “Radi nadgledanja primene ovih načela, obavezno je formirati organe ili mehanizme samoregulative koji bi uključivali izdavače, novinare, udruženja korisnika medija, stručnjake iz akademskih krugova i sudije. Oni će biti odgovorni za donošenje odluka o poštovanju etičkih uputstava u novinarstvu, uz prethodno obavezivanje medija da objave bitne odluke. Time bi se omogućilo građaninu, koji ima pravo na informaciju, da obrazuje pozitivan ili negativan sud o radu i kredibilitetu novinara”. [↩]
- Nenad Cekić, op. cit., str. 459. [↩]