Svetozar Miletić – političar i besednik
Milentije Đorđević
Filozofski fakultet, Niš
Rezime: Svetozar Miletić je svojom pojavom obeležio svoje doba, a poredili su ga sa Italijanom Đuzepeom Macinijem ili Ircem O’Konelom. Učesnik je srpskih revolucionarnih i nacionalnooslobodilačkih previranja u tzv. Južnoj Ugarskoj 1848. godine i jedan od organizatora prve skupštine Ujedinjene omladine srpske i Družine za oslobođenje i ujedinjenje srpsko. Kao poslanik u Ugarskom i Hrvatskom saboru pokazao se kao neprikosnoveni borac i iskusan političar i besednik. Bio je prvi Srbin gradonačelnik Novog Sada i najmlađi grado- načelnik u istoriji grada. Proganjan i zatvaran, nije se odrekao svojih ideja i do svoje smrti ostao je neprikosnoveni politički lider Srba u Vojvodini.
Ključne reči: politika, politički govor, beseda, prigodni govor, humanizam, tolerancija, razumevanje.
Svetozar Miletić pripada onoj retkoj kategoriji ljudi za koju bi se moglo reći da su snagom duha, radom i izuzetnošću obeležili svoje doba. U Letopisu Srpske velike pravoslavne gimnazije u Novom Sadu zabeležene su reči Jovana Hadžića da je Miletić bio “najbolji đak koga je gimnazija ikada imala”. U požunskoj gimnaziji dobio je izvanrednu pohvalu učitelja latinskog za tumačenje jedne Ciceronove besede; učitelj je tom prilikom rekao da je “Srbin Miletić đak da mu para nema”. Kad je marta 1861. godine izabran za gradonačelnika Novog Sada, bio je najmlađi gradonačelnik u istoriji grada. O njegovoj izuzetnosti svedoči i Jovan Jovanović Zmaj koji je u romantičarskom oduševljenju zapisao: “Diž’te decu iz kolevke da zapamte njegov lik!” Svetozar Miletić je bio čovek koji se po političkom i nacionalnom angažmanu u ono vreme, zapaža Miodrag Popović, poredio sa Đuzepeom Macinijem ili sa Ircem O’Konelom. Poznato je da je kao gradonačelnik ukinuo nemačku realku i srpski jezik proglasio zvaničnim; on je jedan od organizatora prve skupštine Ujedinjene omladine srpske i Družine za oslobođenje i ujedinjenje srpsko. Kao poslanik u Ugarskom i Hrvatskom saboru pokazao se kao neprikosnoveni borac i iskusan političar i besednik. Mnoge njegove besede, nažalost, danas nisu sačuvane, a mnoge imamo samo u fragmentima.
Svetozar Miletić je svoje političko delovanje od 1861. godine usmeravao uglavnom preko svoje Srpske narodne slobodoumne stranke, a od 1866. godine preko lista Zastava. Još kao požunski đak i sledbenik panslaviste Ljudevita Štura i zagovornik ideje o ujedinjenoj omladini, Miletić se zalagao za ideju “odgajanja svesti o zajedničkoj slavnoj prošlosti, utvrđivanju bratske zajednice i ljubavi i opšteg dobra, razvitku, čovekovih vrlina (…) svekolikom napretku Srba, sve na osnovu istine a s pomoću nauke”. O njegovom istinskom angažovanju u ovom smeru govori i činjenica da je s Jevremom Grujićem, uoči revolucionarne 1848. godine, organizovao susret beogradskih i požunskih licejaca. U to vreme Miletić kao napredni školarac čita Hegela, objavljuje u mnogim časopisima i književnim publikacijama i učestvuje u političkim akcijama. Još u Novom Sadu je, pored ostalih gimnazijskih predmeta (latinski, opšta istorija grčke starine, istorija Ugarske, logika, etika), učio i retoriku, a i u Požunu i na studijama prava u Pešti.
Političke prilike u ondašnjoj Ugarskoj i težak položaj njegovih sunarodnika odvraćali su ga od prvobitnih panslavističkih ideja iz požunskih dana i bečkog kruga. Miletić je relativno brzo postao pobornik građanske demokratije, odnosno liberal modernih vidika. Razume se da je takav intelektualac jedne nacionalne manjine, odnosno narodnosti (tako se i onda govorilo za manjinu), bio odmah stavljen pod prismotru vlasti, ali i pod kontrolu kontroverznih klerikalnih krugova. Taj advokat i doktor prava nije bio po volji srpskog kneza Mihaila Obrenovića, a njegovo zalaganje za upotrebu srpskog jezika u Novosadskom magistratu dovodi ga u direktni sukob s Mađarima, pa je 1863. godine suspendovan. Politički učinak svake njegove izjave, naročito govora i napisa, bio je višestruko vagan; s jedne strane, to su premeravali Mađari, a s druge strane, crkveni krugovi i, najposle, potencijalni rivali iz srpske građanske inteligencije. Kao poslanik u Hrvatskom i Ugarskom saboru i Srpskom crkvenom saboru, Miletić je osobito bio zapažen po svojim nadahnutim govorima. Njegovi govori u celokupnom stvaralačkom opusu, po oceni Mihaila Polit-Desančića, bili su od naročite vrednosti. Odavali su veštog i obrazovanog besednika i iskrenog patriotu. Od značajnih Miletićevih govora valja spomenuti Govor na Blagoveštenskom crkveno-narodnom saboru u Sremskim Karlovcima, Govor Šajkašima u Čurugu, 1848. godine, a od članaka (koji poseduju mnogo elemenata govora) tzv. Tucindanski članak. Miletić u ovom članku govori o perspektivi Srba i srpske nacije, o građanskim slobodama i pravu na kulturni i nacionalni identitet. “U pogledu unutrašnjeg uređenja Ugarske, Miletić smatra da ona može postojati samo kao federativna država uz rukovodeću ulogu mađarske nacije. Srpskom narodu Miletić preporučuje strpljenje, jer ‘protiv sile i vremena nikud ni tamo’.”1 Odjek Miletićevog članka u Vojvodini bio je neverovatan. Nepoznati narodnjak, potpisan kao Krtomesić u Zastavi (br. 198 od 1880. godine) svedočio je: “Toga dana posle podne imao sam ja veliki zadatak, jer sam ovaj članak morao jedno šesnaest puta da prepišem, dođoše tj. komšije, prijatelji moga oca… ja sam svakome po jedan put prepisao… Onda sam znao taj članak napamet.”2 Taj isti članak prevele su i objavile mađarske i češke novine.
U Miletićevo vreme postojale su i tzv. besede, neka vrsta romantičarskih estradnih priredaba prožetih nacionalno-revolucionarnim duhom. Povodom priredbe koju su posle Jakšićeve smrti davali đaci Više beogradske gimnazije, Zmaj je napisao pesmu Svetli grobovi3 koja je bila zamena za pesnikov prigodni govor. U takvoj kulturnoj klimi stasao je i formirao se kao govornik i Svetozar Miletić. Pažljivom istoričaru ne može promaći činjenica da su baš njegovi govori bili najmoćnije političko oružje. Svojim besedama nije delovao samo na široki auditorijum, već i na viđenije srpske pisce – intelektualce onog vremena. Opčinjeni njegovom harizmom, besedničkim umećem i nacionalnim idejama, pesme mu posvećuju Jovan Grčić Milenko, Vasa Živković, Milorad Popović Šapčanin, a u nekoliko navrata i sam Zmaj Jovan Jovanović (Nad grobom dr Svetozara Miletića). I Laza Kostić se nalazio na izbornoj listi Miletićeve stranke. Najzanimljivije od svega, međutim, je to što su Miletićevi govori uticali i na poeziju pomenutih pisaca. Ovo je verovatno i prvi slučaj u srpskoj književnosti da besedništvo utiče na poeziju. Ovu pojavu je svojevremeno uočio i učeni Skerlić. Pišući o poeziji Jovana Grčića Milenka Skerlić kaže: “Na patriotske pesme on je najviše polagao, ali one su bez originalnosti, u stvari, to su stihovani članci ‘Zastave’ i besede Svetozara Miletića”.4 I kod najboljih srpskih romantičara ima dosta pesama u besedničkom maniru. Kod Zmaja, to su pesme Pobri Stevi V. Kaćanskom, potom pesme Milostivoj Evropi / na grobu streljanih komunista, Svetli grobovi, Napredna pesma čije stihove navodimo:
“Pljuvali smo na Madžare,
Pružali smo na handžare,
Terali smo svaku pizmu -
Sad smo honvid dualizmu!
A zašt’ ne!
Samo daj subvencije!
Slavili smo negda tića (Reč je o S. Miletiću – prim. D.Đ.).
Dizali smo Subotića!”
Kod Laze Kostića u besedničkom tonu napisane su pesme Nad Kostom Ruvarcem, Na parastosu Vuka St. Karadžića i Na parastosu kneza Mihaila M. Obrenovića.
Ali koliko god da je Miletićeva reč moćno delovala na intelektualce, pesnike i političare, izgleda da Miletića običan narod nije prihvatao uvek dobro. Naime, kad je po dolasku iz Požuna u Novi Sad doznao da se Šajkaški bataljon sprema da ode u Italiju, zvonjavom sa zvonika u Čurugu okupio je narod i rekao:
“Braćo graničari,
Vi ste poznati junaci, pa vas na hrabrost ne treba podsećati ali je preko potrebno podsetiti vas na vaš razum. Nemci vide, Mađari vide da Lombardija mora otpasti od Austrije, jer joj pomaže sva Italija i Švajcarska da bude svoja, a ne tuđa. A ipak vas jednako vuku u Lombardiju. Vuku vas, braćo, na onim istim lađama na kojima nose u gornje krajeve na klanje vašu stoku. Vi vidite da se od vaše braće, koja su tamo otišla, nijedan ne vraća. Ni vi, ako odete, nećete se više vratiti.”
Nažalost, već posle tri dana šajkaši su bili upućeni u Italiju. Nije zapisano koliko se njih vratilo i ovo nije bio jedini primer u istoriji da su Srbi ginuli za interese tuđih careva i kraljeva.
Kad danas, u vreme velikih političkih potresa i previranja, čitamo govore Svetozara Miletića, vidimo koliko njegova reč ne gubi na aktuelnosti. To je svakako i razlog što su i ondašnji pesnici inspiraciju za svoju angažovanu poeziju nalazili baš u govorima Svetozara Miletića. Istina, ne smemo zaboraviti činjenicu da je i sam Svetozar Miletić bio pesnik i da je njegova pesma Već se srbska zastava vije svuda javno, po rečima Vase Stajića, bila 1848. godine neka vrsta vojvođanske himne. Ali, recimo još na kraju da se Miletićeva reč nije samo hranila slepim nacionalizmom, već i idejom istinskog humanizma, tolerancije i razumevanja.
Milentije Đorđević
SVETOZAR MILETIĆ – POLITICIAN AND ORATOR
Summary
Svetozar Miletić by his appearance marked his era. He was compared to Giuseppe Mazzini and the Irishman O’Connell. He was a participant in the Serbian revolutionary and national freedom movement in the Austrian Hungarian Empire in 1848. He was one of the organisers of the first assembly of United Serbian Youth and Gathering for Freedom and Serbian Unification. As a member of the Parliament of the Austro-Hungarian and Croatian Assembly he proved himself to be an invincible fighter and experienced politician and orator. He was the first Serbian mayor of Novi Sad and the youngest mayor in the history of that city. Although he was harassed and arrested he never relinquished his ideas and until his death remained a peerless leader of Serbs in Vojvodina.
Key words: politics, political speech, oration, appropriate speech, humanism, tolerance, understanding.
- Nikola Petrović, Svetozar Miletić, str. 68. [↩]
- Vasa Stajić, Svetozar Miletić – život i rad, Matica srpska, Novi Sad, 1926, str. 158. [↩]
- Miodrag Popović, Srpska romantičarska lirika, str. 207. [↩]
- Jovan Skerlić, Istorija novije srpske književnosti, str. 332. [↩]