Političko besedništvo Laze Kostića
Svetlana Gradinac
profesor, Beograd
Rezime: Laza Kostić je najizrazitiji predstavnik zrelog doba srpskog romantizma. Ličnost renesansnog duha, najobrazovaniji Srbin svoga vremena, obeležio je razdoblje u kom je stvarao i političkim besedništvom. Javna besednička scena omogućila je Lazi Kostiću da ispolji svoje osobine poželjne za dobrog besednika: intelektualnu raskoš, rečitost, glumački dar, buntovništvo i prkos, romantičarski zanos, rodoljublje, strastvenost, dobru memoriju, slobodoumlje i borbenost, kao i upadljivo lep izgled. Bez obzira na sve, kao da su njegove besede promakle oku naših sastavljača zbirki srpskog besedništva. Možda zato što su besede ostale u senci njegovog literarnog stvaralaštva, ili zato što njegove najbolje besede nisu izgovorene na tlu Srbije već u Ugarskom parlamentu, gde je Laza Kostić bio poslanik stranke Svetozara Miletića, i to na mađarskom jeziku. Za šajkaškog poslanika u Ugarskom parlamentu na listi Svetozara Miletića izabran je 1873. godine. S mladalačkim žarom Kostić drži tamo rodoljubive i slobodoumne govore. Većinu tih govora, kao i svoje političke komentare i stanovišta, Laza Kostić je štampao u listu Zastava čiji je glavni urednik bio Svetozar Miletić. Stil beseda Laze Kostića je prepoznatljiv. On ukršta intelektualni i poetski stil, azijatski je raskošan, za uvod besede najčešće primenjuje princip in medias res, često koristi ironiju, ređe figuru skromnosti. Redovno koristi apostrofu, dijalog, retorsko pitanje, igru rečima. Primeri kao argumenti su brojni i tu progovara bogato poznavanje antičke kulture i istorije, međunarodnog prava, klasične književnosti, etike, estetike i filozofije.
Ključne reči: političko besedništvo, srpski romantizam, Ugarski parlament, politički stavovi, stil besede.
Laza Kostić je najizrazitiji predstavnik zrelog doba srpskog romantizma. Ličnost renesansnog duha, najobrazovaniji Srbin svoga vremena, obeležio je razdoblje u kome je stvarao i političkim besedništvom.
Javna besednička scena omogućila je Lazi Kostiću da ispolji svoje osobine poželjne za dobrog besednika: intelektualnu raskoš, rečitost, glumački dar, buntovništvo i prkos, romantičarski zanos, rodoljublje, dobru memoriju, strastvenost, slobodoumlje i borbenost, kao i upadljivo lep izgled. Bez obzira na to, kao da su njegove besede promakle oku naših sastavljača zbirki srpskog besedništva. Možda zato što su besede ostale u senci njegovog literarnog stvaralaštva, ili zato što njegove najbolje besede nisu izgovorene na tlu Srbije već u ugarskom parlamentu, gde je bio poslanik stranke Svetozara Miletića. Njegove sačuvane besede objavljene su u Sabranim delima Laze Kostića, koje je 1990. priredio Mladen Leskovac a objavila “Matica srpska”.
Zametak rodoljublja Laze Kostića bio je začet još revolucionarne 1848. godine kada je kao sedmogodišnji dečak iz rodnog Kovilja došao u Sremske Karlovce, u društvu svog ujaka, gde je po prvi put video Svetozara Miletića i čuo poklike upućene njemu, gde su se pevale rodoljubive pesme simboličnog naziva budnice i gde se i Laza pridružio okupljenom narodu koji je mahao srpskim zastavicama, pozdravljajući “Knića- ninove Serbijance”. Možda je već tada Laza sebe zamislio kao budućeg besednika – borca za prava Srba u južnoj Ugarskoj.
Svestrano obrazovanje koje je stekao u pančevačkoj i novosadskoj gimnaziji i ispit zrelosti koji je polagao u Budimu bili su temelj njegovog svestranog obrazovanja. Bio je obdaren i za strane jezike, govorio je nemački, mađarski, francuski, engleski, grčki i latinski. Doktorirao je na pravima u Pešti kao dvadesetpetogodišnjak. Tezu je odbranio na latinskom jeziku. Njegovo klasično obrazovanje i posebna opčinjenost helenskim nasleđem podrazumeva da je poznavao Aristotelovu Retoriku, Demostenove govore, kao i dela Cicerona i Kvintilijana. Može se pretpostaviti da je Laza Kostić čitao i naše onovremene teoretičare retorike. Na raspolaganju su mu bili “Rukovodstvo k slovenskomu krasnorečiju” Avrama Mrazovića, prvi udžbenik retorike u Srba, objavljen u Budimu, 1821. godine, Sterijina “Retorika” iz 1844. godine, Maletićeva “Retorika” iz 1858. godine, kao i “Opšta retorika” Vladimira Vujića iz 1873. godine (sve objavljeno u Beogradu).
Nemirnog i radoznalog duha, Kostić menja boravište i poslove, putuje i često je u žiži evropskih kulturnih zbivanja (Svetska izložba slika u Parizu, Sveslovenska etnografska izložba u Moskvi, otvaranje Češkog narodnog pozorišta i obeležavanje Jungmanove godišnjice u Pragu).
Aktivno učešće u političkom životu započeo je 1867. godine kada je u Novom Sadu pobedila Srpska narodna slobodoumna stranka Svetozara Miletića, gde je izabran za velikog beležnika. U isto vreme bio je i član varoškog suda i poslanik Karlovačkog sabora. Za šajkaškog poslanika u Ugarskom parlamentu na listi Svetozara Miletića izabran je 1873. godine. S mladalačkim žarom Kostić drži rodoljubive i slobodoumne govore. Većinu tih govora, kao i svoje političke komentare i stanovišta, Laza Kostić je štampao u listu Zastava čiji je glavni urednik bio Svetozar Miletić. Zastava je bila u to vreme najbolje uređen politički list. Osnovana je 1866. godine u Pešti a sledeće godine prebačena je u Novi Sad. Kostić je polemisao s neistomišljenicima argumentovano, duhovito i hrabro. Tako 1867. godine polemiše sa Jovanom Ilićem o neophodnosti i značaju opozicije u Srbiji:
“Otkako je sila uvidela da se ne može otvoreno boriti protiv slobode, počela je uzimati na se obrazinu rodoljublja, počela je napadati slobodu onim oružjem bajagi kojim se ova do sada branila, no ne imajući te snage stala je na to da pobije umne razloge umnim opsenama. Od oto doba, otkad je već i krunisanim glavama nevolja da se brane knjigama, priznajući nehotice da je slovo moćnije od sile, od oto je doba najveća ustupka sviju Makijavelovih, Taliranovih, Meternikovih i čegovih ti ja znam pitomaca što je čine opoziciji: – Neka bude opozicije, al’ samo ne u nevreme; jer kad je domovina u opasnosti sa kakve velike borbe, onda je opozicija pristajanje uz neprijatelja zemlje, elem izdajstvo…
…Naprotiv: što je koja država u većoj opasnosti spolja, tim je nužnija i spasonosnija po nju opozicija, koja nije ništa drugo do najprirodnija i najpouzdanija kontrola državnoj vlasti. Malina ili početno stanje države još najviše treba opozicije, jer je u takoj državi najsklonjenija na prekomerno širenje svoga kruga, da u tome nađe naknade i sprečenost države za oskudicu materijalnu, koja navek ide uz početno stanje.”
Laza Kostić je i borac protiv klerikalizma. U članku “Patrijarhova bula” oštro se obračunava s poslanicom patrijarha Samuila koju naziva bulom. Tu su se Lazini evropski horizonti sukobili sa zaostalim i konzervativnim stavovima patrijarha Samuila, s “duhovnim kukavištvom na visokim mestima”. U završnici ove polemike on poziva sveštenstvo da bira patrijarha koji će umeti da čuje glas izabranika naroda:
“Zato u Hristu braćo naša, mirski sveštenici, kad opet stanete birati poslanika na narodni sabor umesto mandatopolagatelja, birajte ljude koji imaju svesti za narodnu crkvu, koja će i moći i hteti i umeti saborisati i savetovati se sa izabranicima naroda! A ne birajte opet onih koji kao da su stali na duhovni branič za ono papinsko načelo: frangi, sed non flecti!1 jer ako budete opet izabrali take, onda tom njihovom pozdravu nema drugog otpozdrava, već ergo frangamini!”2
U ugarskom parlamentu je često podnosio interpelacije – zahteve vladi ili odgovornom ministru da se izjasne o nekim važnim pitanjima. Tu je dolazila do izražaja Kostićeva ofanzivna priroda, odlično poznavanje međunarodnog i domaćeg prava i vešto korišćenje argumenata. Tako je povodom Đurđevačkog pokora 23. mà¼à 1873. godine zahtevao interpelacijom da mu ministar pravde i ministar unutrašnjih poslova odgovore na konkretna pitanja o napadu mađarskih vlasti na imovinu i ličnost đurđevačkih Srba. On brani prava svih državljana na ličnost i imanje od nasilja upravnih vlasti po ugledu na engleski zakon Habeas Cor- pus Act.
U Debati o zajmu 15.11.1873. godine u ugarskom parlamentu Laza Kostić se saboru obraća rečima:
“I opet, slavni sabore! Pre svega ću se usuditi da izjavim svoju žalbu što pravila ove kuće ne dopuštaju poslanicima da govori svaki svojim maternjim jezikom (Vika: Ne dopušta zakon!), e pa što ne dopušta zakon kao što se dopušta u bečkom parlamentu.”3
U ovoj besedi Laza Kostić smatra da će zajam za izgradnju državnih građevina smanjiti mogućnost pomaganja sirotinji. Kao predstavnik opozicije, predlaže da se štednjom nadomeste sredstva koja se žele zajmom osigurati i da se počne od samog parlamenta! Zajam proglašava još jednom “zarđalom karikom u verigama onih silnih političkih obmana”.
Interpelacija o zabrani narodnosnih zastava iz 1874. godine kao da je odjek rodoljubive pesme Laze Kostića Razgovor sa uvučenom srpskom zastavom u mađistratu novosadskom, ispevane pet godina ranije. Zastava kao nacionalni i poetski simbol predstavlja “svijeno srce naroda” u ropstvu pod Austrougarskom monarhijom. Kostić ironično intonira primere upotrebe zabranjenih zastava, a poređenje s predmetom pomenute pesme je neizbežno:
“Tako su npr. javili iz Novog Sada da u ormanu srpske narodne čitaonice ima jedna srpska zastava koja po svoj prilici napolje teži, dakle ima napolje gravitirajućih tendencija. Odjedanput dođe varoški kapetan i istrgne zastavu usled više naredbe iz njenih protivdržavnih snova, te je i dan-danas u istražnom zatvoru. U isto vreme uzapćena je u Aradu jedna srpska i romanska zastava koje su prilikom igranke tamošnjeg vatrogasnog društva iz dvorane pored mađarske zastave kroz prozor bile istaknute; kažu da su uzapćene stoga jer su se bojali da će ženskinje doći u ruvu od iste boje.”
- Polomljeni, ali neslomljeni! [↩]
- Dakle, slomljeni! [↩]
- Treba znati da je Laza Kostić sve govore u peštanskom parlamentu govorio na mađarskom jeziku a za objavljivanje u Zastavi ih je sam prevodio na srpski jezik. [↩]