Srbijanac
Ivan Ivanović
književnik, Beograd
1.
Advokat Dragoljub Todorović, verovatno u želji da nastavi započeti dijalog sa mnom na političke teme, ponudio mi je na čitanje svoj najnoviji tekst “Moljević u Memorandumu”, objavljen u Helsinškoj povelji, koji u stvari predstavlja repliku na moj tekst u Heretikusu, “Kad je mogla Zagorka, i mi ćemo”. U tekstu u Heretikusu ja podržavam zakon o pravnom izjednačavanju dva antifašistička pokreta otpora u Jugoslaviji, četničkog i partizanskog, koji su dejstvovali u toku Drugog svetskog rata i kritički se odnosim prema njegovim oponentima. U tekstu u Helsinškoj povelji advokat to osporava. On kaže: “Usvajanjem pomenutog zakona nisu otklonjene sumnje koje otvoreno dovode u pitanje četnički antifašizam”. Na taj način advokat staje na stranu komunističkih dogmatika, koji su gotovo pola veka krivotvorili istoriju i sebe proglašavali jedinim antifašističkim borcima. Kad su to radili komunisti u toku svoje diktature, delovalo je kao drama. Kad to radi advokat danas, kad je komunistička diktatura otišla na đubrište istorije, onda je to farsa.
2.
Kad sam pročitao Todorovićev tekst, bio sam u dilemi da li da odgovaram na njega. Advokatova tvrdnja mi je delovala bajato, isto kao i komunistička ideologija iz koje je proizašla. Nova istoriografija je komunističku dogmu u potpunosti opovrgla, a poslanici u Skupštini Srbije su samo to potvrdili. Iako mi do političkog dijaloga više nije stalo, ipak sam odlučio da se osvrnem na ovaj najnoviji izazov. Razlog je taj što ću time da završim, kako literarno tako i teorijsko, bavljenje četničkim pokretom, započeto još romanom “Braća Jugovići…” 1990. godine. Više od toga, ovo je prilika da pokušam da proniknem u advokatovu u osnovi protivrečnu misao, s kojom se nosim evo već nekoliko godina. Da napravim advokatov politički portret.
3.
Ono što je za mene interesantno u advokatovom tekstu, to je nova argumentacija koju je ovaj pravnik pronašao da ospori pomenuti zakon. Radi se o tri vrste argumenata.
1. Čitajući Knjigu Stanislava Krakova “General Milan Nedić”, objavljenu u emigraciji, advokat je zaključio da su četnici kolaborirali s okupatorom tokom većeg dela rata u cilju uništenja oslobodilačkog partizanskog pokreta. Sestrić generala Nedića svedoči da su dva generala kovala plan u cilju uništavanja komunizma. Budući da je Milan Nedić bio u službi Nemaca, onda se za advokata nameće logičan zaključak da je i general Draža Mihailović bio saradnik okupatora, odnosno da se borio za pobedu fašizma.
2. Na ideološkom planu, advokat je pronašao da je idejni tvorac građanskog rata u Jugoslaviji bio Dražin politički savetnik Stevan Moljević, koji je još 1941. godine u brošuri “O našoj državi i njenim granicama” projektovao tzv. Veliku Srbiju, čak sa granicama van Jugoslavije. Moljevićev projekat je prihvatio general Mihailović, pa je to bio uzrok njegovog razlaza sa komunistima, koji su zagovarali federativnu Jugoslaviju sa ravnopravnim jedinicama. Više od toga, ovaj projekat je prihvatila Srpska akademija nauka i umetnosti u dokumentu imenovanom kao “Memorandum”, pa je to bio uzrok novog rata i raspada SFRJ. Po advokatu, “četnički pokret, koji je poražen u Drugom svetskom ratu, doživeo je skoro potpunu reinkarnaciju u skoro svim segmentima (ideologiji, ciljevima, imenu, ponašanju, obeležjima, folkloru…) u ratovima vođenim na teritoriji Jugoslavije 1991-1995. godine.”
3. Prateći sudski proces povodom otmica Muslimana u zapadnoj Srbiji od strane jedne paravojne formacije koja je nosila četničke oznake, advokat je zaključio da su svi Srbi koji su učestvovali u ratovima 1991-95. godine ratovali kao novočetnici, pa su ti ratovi u stvari bili samo nastavak rata koji je vodio general Draža Mihailović pola veka ranije. Idući ovim sledom, advokat je iz činjenice da su Hrvati i Muslimani nazivali Srbe četnicima izveo novi zaključak da je, u krajnjoj liniji, ove ratove vodio duh Draže Mihailovića. “Identifikacija novih i starih četnika išla je do najmanjih sitnica.”
Iz advokatovog teksta proizlazi da je, istorijski gledano, četnički pokret generala Draže Mihailovića bio fašistički, pa su svi pokušaji njegove rehabilitacije danas pogrešni i kontraproduktivni. Nolens volens, advokat Dragoljub Todorović se ovim tvrdnjama svrstava u ortodoksne komuniste, ma koliko se u mnogim člancima deklarativno izjašnjavao kao antikomunista.
4.
Ništa mi drugo ne preostaje nego da analiziram advokatove argumente, ne toliko da bih ih pobio koliko da bih otkrio njihovu pozadinu. Advokat, svakako u saglasnosti sa poslom kojim se bavi, navodi neke činjenice, ali izbegava suprotne, poziva jedne svedoke ali odbacuje druge. U sporu meni preostaje da budem altera pars, odnosno druga strana.
Kao svedoka za prvu tezu o saradnji generala Mihailovića sa Nemcima, advokat poziva pisca Stanislava Krakova. Pri tom naglašava da je ovaj svedok respektabilan, jer nije ni partizan ni komunista nego sestrić generala Nedića, predsednika kvislinške Vlade. Ne navodi da je Krakov bio glavni urednik okupatorskog lista Novo vreme, što znači da je služio okupatoru. Izbegava činjenicu da je Krakov napisao Nedićevu biografiju da bi ujaka opravdao pred istorijom. Čak i ako usvojimo njegovo svedočenje o saradnji dva generala u cilju likvidacije komunističkog pokreta, to ne znači da su obojica bili fašisti. General Nedić je bio predsednik Vlade pod okriljem Nemaca, a general Mihailović odmetnik i borac protiv njegovog režima. I ideološki i faktički dva generala su bili neprijatelji; prvi je sedeo u Beogradu, a drugi se lomatao po planinama i bio ucenjen od Nemaca za likvidaciju. Ono što ih povezuje to je da su obojica bili antikomunisti i da su se borili da komunisti ne pobede u građanskom ratu i ne nametnu zemlji svoju vlast. Problem advokata je u tome što je izveo pogrešan logički zaključak iz svedočenja Stanislava Krakova.
Neka mi advokat dozvoli da pozovem drugog svedoka, istoričara Kostu Nikolića. Za ovog savremenog naučnika se ne može reći da je pristrasan, jer nije u srodstvu sa optuženim generalima. Da vidimo šta on kaže o saradnji dva generala tokom Drugog svetskog rata u svojoj “Istoriji ravnogorskog pokreta”. O tome on piše u poglavlju Očajnici. Kad su saveznici na Teheranskoj konferenciji odbacili Mihailovića iz koalicije, vođa četničkog pokreta se našao u izgubljenoj situaciji. Ostao je praktično bez oružja i municije. U takvoj poziciji pojedini Mihailovićevi komandanti pokušavali su da dođu do oružja od Nemaca preko Nedića. Kosta Nikolić se takođe poziva na Krakova, ali produbljuje njegovo svedočenje. Krakov tačno navodi da je predsednik Vlade narodnog spasa želeo na kraju rata sporazum s Mihailovićevim četnicima, o čemu svedoči i konferencija u sedištu Vlade sa njegovim okružnim načelnicima. Na toj konferenciji je zaključeno da se ponudi pomoć Mihailoviću u cilju sprečavanja komunista da ovladaju Srbijom. Partizani su naoružani savezničkim naoružanjem, a Mihailović je praktično bez oružja. Nedić, dabome, može da ponudi samo nemačko oružje. Hteo ne hteo, Draža Mihailović je na ovaj sastanak pristao, mada je znao da je glup, nepotreban i kompromitujući. Ali davljenik se i za slamku hvata, a Draža je u leto 1944. godine bio davljenik. Do sastanka je došlo najverovatnije 15. avgusta u jednoj usamljenoj kući između Rožane i Kosjerića. O tom sastanku svedoči general Milan Nedić, predsednik kolaboracionističke vlade. Njegov predlog da on izdejstvuje oružje preko Nemaca, da obezbedi novac za izdržavanje Mihailovićeve vojske i da se oružane formacije Vlade stave pod komandu Mihailovića, radi koordinacije u borbi protiv komunista, Draža nije ni prihvatio ni odbio. Očito da je bio svestan da će pogrešiti ako prihvati bilo koju mogućnost. Prema svedočenju Nedićevog upravnik beogradske policije, Dragog Jovanovića, ponudu su prihvatili četnički komandanti oko Dragoslava Račića. Nema sumnje da se radilo o životu i smrti, o biti ili ne biti. Prema istraživanju Koste Nikolića, to je bio jedini sastanak između Nedića i Draže. Sa svoje strane, posle sastanka u Kosjeriću, general Nedić je preduzeo kod Nemaca odgovarajuće korake da se četnicima pomogne. Posao je išao preko Hermana Nojbahera, a ponudu je prihvatio nemački komandant jugoistoka fon Vajks. Ipak, bez Hitlerovog pristanka nije se mogla doneti ovakva odluka. Tim povodom je u Hitlerovom Glavnom stanu održan sastanak 22. avgusta 1944. godine u prisustvu najvažnijih nemačkih rukovodilaca. Ideju o naoružavanju Mihailovićevih četnika za borbu protiv crvene invazije Balkana izneli su Nojbaher i fon Vajks, ali ju je Hitler u potpunosti odbacio. On je istakao da Trećem rajhu preti veća opasnost od strane srpskih nacionalista nego od komunista. Kad dobije oružje i pobedi partizane, Mihailović će se okrenuti protiv Nemaca i pridružiti zapadnim saveznicima. Za njega je komunizam bio manje zlo od srpskog nacionalizma. Razume se da je Firerova reč bila odlučujuća i da je Nedićev plan u potpunosti odbačen.
Kad se uporede dva svedočenja, aktera događaja i istoričara, nije teško videti da je advokatov zaključak o saradnji Draže Mihailovića i Nemaca jednostran i tendenciozan. Naime, advokat uzima samo ono što odgovara njegovoj unapred formiranoj tezi, koja se poklapa sa komunističkom dogmom. Čak i da prihvatimo njegovu konstrukciju da je četnički pokret Draže Mihailovića “imao izrazito nacionalistički karakter sa ambicijom da ispravi nepravdu koja je po mišljenju većine srpske populacije naneta srpskom narodu nakon Prvog svetskog rata i formiranja prve zajedničke države Jugoslavije 1918. godine pod srpskom dinastijom Karađorđević”, a da nije bio protiv Nemaca, iz nje se ne može izvesti zaključak da je ovaj pokret bio fašistički. Problem advokata Dragoljuba Todorovića je u njegovom jednostranom tumačenju činjenica i upotrebi samo onih koje idu u prilog njegovoj tezi. Možda je to za advokata dobro, ali za naučnika je pogubno. A istoriografija je pre svega nauka, ma koliko se komunisti trudili da je učine sluškinjom politike. Advokat tu kasni.
5.
Druga Todorovićeva teza o reinkarnaciji četničkog pokreta u ratovima 1991-94. godine takođe se zasniva na jednoj knjizi – svedoku. Reč je o biografiji ideologa četničkog pokreta, advokata iz Banja Luke, dr Stevana Moljevića, koju je publikovao 2000. godine u Beogradu dr Dragoje Todorović pod naslovom: “Dr Stevan Moljević – rečju, perom, delom i životom – za Ujedinjeno Srpstvo”. Kao što je Stanislav Krakov u potpunosti stao u odbranu generala Milana Nedića, tako je Dragoje Todorović branio dr Stevana Moljevića. U celini, Dragoje Todorović je Moljevića predstavio kao nepomirljivog borca protiv “Austro-Ugarske carevine Franje Josifa, nemačkog Trećeg rajha Adolfa Hitlera i komunističke Jugoslavije Josipa Broza”, što je ovaj Dražin savetnik besumnje bio. Ne može biti govora o Moljevićevom fašizmu. Na procesu Mihailoviću u leto 1946. godine Moljević je bio drugooptuženi, ali nije osuđen na smrt nego na dvadeset godina robije, iz koje nije izišao. Čak je i sudskim monterima bilo jasno da se Moljević može osuditi samo za antikomunizam.
I od Moljevića advokat Dragoljub Todorović uzima samo ono što mu treba da bi osporio antifašistički karakter Mihailovićevog četničkog pokreta. Naime, advokat izjednačava nacionalizam sa fašizmom: to što je Moljević bio nacionalista isto je kao da je bio fašista. Ako zanemarimo advokatov logički nonsens, jer biti srpski nacionalista ne znači biti nemački fašista, pada u oči njegovo nepoštovanje filozofije istorije: za njega je istorija statična a ne dinamična. Stoga on ne uzima u obzir okolnosti pod kojima je jedna ideja promovisana, nego je tretira kao konstantu. U slučaju Moljevićevog projekta izloženog u brošuri “O našoj državi i njenim granicama” u Nikšiću 30. juna 1941. godine, advokat u potpunosti zanemaruje vreme njegovog nastanka. A to je vreme genocida nad srpskim narodom u fašističkoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Ne vidim šta bi drugo mogao da sanja Srbin iz Bosne, koja je posle Turske i Austrougarske još jednom potpala u ropstvo pod fašističkom Hrvatskom, nego jedinstvenu državu Srbiju (Veliku Srbiju) u kojoj bi živeli svi Srbi zajedno i mogli da brane svoja nacionalna prava. Moljević tu Srbiju ne vidi kao samostalnu državu nego je locira u Jugoslaviji, koja bi se proširila nakon sloma fašizma. U to vreme banjalučki advokat i nacionalni radnik jedva da zna za četnički pokret Draže Mihailovića, a komunisti nisu ni odlučili da dignu ustanak kako bi se dokopali vlasti. Razvoj događaja je pokazao da je taj projekat bio utopija, ali istorija se ne dešava unazad, kako spočitava advokat Dragoljub Todorović. Stoga, kad on okrivljuje Moljevića za katastrofu Jugoslavije 1991. godine ne samo da zamenjuje tezu, nego negira filozofiju istorije. Istorija je dinamična i ne ponavlja se, ma koliko jedni događaji ličili na druge. Kad advokat Todorović optužuje Moljevića za velikosrpski nacionalizam 1991. godine, to je isto kao kad komunisti optužuju Ničea za nemački fašizam.
Pošto se Stevan Moljević sastao sa Dražom Mihailovićem tek 21. maja 1942. godine, ne može biti govora da je on formirao ideologiju Ravnogorskog pokreta. Tačno je da je general Draža imao slične poglede kao Moljević, ali on nije bio politička ličnost ni pre ni u toku rata. Štaviše, njegov četnički pokret bio je pre svega vojna organizacija, naslednik predratne vojske, dakle Jugoslovenska vojska u otadžbini. Oficiri su smatrali da su političari izdali Kraljevinu Jugoslaviju i nerado su ih gledali u svom pokretu. General Draža je čak zabranjivao oficirima da se bave politikom, držeći se starih propisa u vojsci Kraljevine Jugoslavije. Osim toga, on je bio član Kraljevske vlade sa sedištem u Londonu, priznate od strane Saveznika kao kontinuitetne predratnoj Vladi, koja nije ni priznala kapitulaciju, njen ministar vojni, pa nije ni mogao da ima drugu politiku do one koju je vodila Vlada. Ukratko, samostalna Velika Srbija nije bila u projektu Ravnogorskog pokreta.
Braneći Stevana Moljevića, Dragoje Todorović staje na stanovište da su njegove ideje pobedile na Svetosavskom kongresu u selu Ba 27. i 28. januara 1944. godine. Advokat Todorović to nekritički preuzima jer ide u prilog njegovoj tezi o srpskoj krivici za raspad Jugoslavije. Autor Moljevićeve biografije kaže da je Moljevićev referat na Kongresu poslužio kao osnova za tekst Rezolucije, jer je general Draža Mihailović u potpunosti stao na njegovu stranu. “Moljević je odbacio sugestije predsednika Jugoslovenske izbegličke vlade Slobodana Jovanovića o jugoslovenskoj orijentaciji koju treba da istakne Kongres. Čak je išao dotle da treba prekinuti vezu sa jugoslovenskom emigrantskom vladom, osamostaliti Ravnogorski pokret i objaviti program kao viziju budućnosti koji, ako ne bi doživeo praktičnu primenu, ostaje kao trajni dokument za istoriju”, piše Dragoje Todorović.
Kako se stvarno odvijao Svetosavski kongres i koje su ideje na njemu pobedile, svedočiće nam Kosta Nikolić u svojoj “Istoriji Ravnogorskog pokreta”, u poglavlju Svetosavski kongres. Nikolić ističe da je do Kongresa došlo da bi na njemu bio usvojen program o unutrašnjem uređenju nove Jugoslavije. Kongres je imao da opovrgne komunističku tezu o diktatorskim ambicijama generala Mihailovića (novi Apis), kao i tezu nekih krugova na Zapadu da je četnički pokret smetnja za federalističko uređenje nove Jugoslavije. Pošto je u Ravnogorskom pokretu došlo do oštrih podela i sukoba, general Draža Mihailović je odlučio da u pokret uključi predratne političare demokratskog opredeljenja. Tako je Kongresom predsedavao dr Živko Topalović, jedan od osnivača Komunističke partije Jugoslavije i kasniji disident od nje, vođa Socijalističke partije, očigledno levo orijentisane. U pripremi Kongresa došlo je do oštrog sukoba između Moljevića i Topalovića oko prirode Ravnogorskog pokreta: Moljević je bio protiv uključenja političara u Ravnogorski pokret, a Topalović se zalagao za formiranje nove političke partije, Jugoslovenske demokratske narodne zajednice, u koju bi se uključio Ravnogorski pokret. “Situaciju je razrešio sam Mihailović svojom intervencijom, kasno noću 26. januara. Moljević je povukao svoje predloge, a Topalović je trebalo da sastavi konačan tekst političke rezolucije”, piše Kosta Nikolić. Nacrt Rezolucije uradili su Živko Topalović i Dragiša Vasić. “Buduća država biće uređena kao federacija u obliku ustavne i parlamentarne nasledne monarhije na čelu s kraljem Petrom. U srpskoj federalnoj jedinici bio bi na demokratski način okupljen ceo srpski narod na njegovoj teritoriji. To bi bila garancija solidnosti buduće Jugoslavije. Isto načelo važilo bi i za Hrvate i Slovence. Unutar federalnih jedinica dale bi se velike mogućnosti da svi narodi zadovoljavaju svoje potrebe i uređuju odnose kako njima odgovara u svim oblastima života – ekonomskim, socijalnim i kulturnim.” Na Kongresu je odbačena odluka komunističkog AVNOJ-a o nasilnom svrgavanju monarhije, a general Draža Mihailović je dao izjavu da će sa “vojskom kojoj je na čelu ostati veran i odan Vrhovnom komandantu kralju Petru II Karađorđeviću i ustavnom i zakonitom poretku Jugoslavije i da će zajedno s vojskom biti branilac njene teritorijalne neprikosnovenosti”. Uz to je odlučno odbacio klevete da on i vojska imaju nekakve diktatorske namere, kao i zlonamerne glasove o nekakvoj kolektivnoj odmazdi. U Rezoluciji je posebno istaknuto da će “narod Jugoslavije ostati veran Saveznicima i boriće se do pobede nad nacizmom, fašizmom i drugim tiranijama. Kao idejnu osnovu borbe za načelo narodne i socijalne pravde, Kongres smatra Atlantsku povelju”.
Na Kongresu je čak pružena ruka pomirenja komunistima. Doneta je rezolucija o obustavljanju građanskog rata i pozvana Komunistička partija na saradnju u borbi protiv okupatora. Ravnogorski pokret je bio spreman da saveznici posreduju oko sporazuma i da se narod posle rata plebiscitom izjasni kakvo državno uređenje želi u Jugoslaviji. Razume se da su komunisti ovo odbili, jer im je konačna pobeda bila na vidiku, a apsolutna vlast gotovo izvesna. Pošto im je četnički pokret Dra- že Mihailovića bio jedina prepreka za uspostavljanje diktature, njihov cilj je bio samo jedan: uništiti ovaj pokret kao jedini koji bi mogao u novoj državi da im bude konkurentan. Uz pomoć engleskog naoružanja i Crvene armije komunisti su ovaj cilj postigli.
Dakle, osnove programa usvojenog na Svetosavskom kongresu bile su: očuvanje državnog jedinstva Jugoslavije, izgradnja države na osnovama političke, socijalne i ekonomske demokratije i pravde, vernost Saveznicima i zahtev da i oni budu lojalni Kraljevini Jugoslaviji i njenoj zakonitoj Vladi.
Ono za šta bi advokat Dragoljub Todorović u svom negiranju antifašističkog karaktera četničkog pokreta mogao da se uhvati tiče se unutrašnje podele buduće države. Kongres je bio za formiranje srpske jedinice u okviru Jugoslavije. To su komunisti krstili hegemonijom, jer je navodno Kraljevina Jugoslavija bila tamnica za druge narode sem za srpski. Ovo je besmisleno jer u toj Kraljevini Jugoslaviji, podeljenoj na devet banovina, Srbi nisu imali svoju državnu jedinicu. Da je ishod rata bio drugačiji, četnička formula bi bila primenjena i advokat vidi u tome srpski fašizam. Bespotrebno je da se oko ovoga sporim s autorom članka Moljević u Memorandumu, ali ne mogu da mu ne kažem da je upravo Avnojevska Jugoslavija bila uzrok građanskih ratova 1991-95. godine. A tu Jugoslaviju nisu projektovali četnici nego komunisti.
Naravno, postavlja se pitanje zašto je Dragoje Todorović, autor solidno napisane Moljevićeve biografije, falsifikovao Bašku rezoluciju? Odgovor na ovo pitanje daje sam autor. “Pola veka posle usvajanja Baške rezolucije, obnovljeni Ravnogorski pokret, na predlog njegovog Glavnog odbora, doneo je na svom tradicionalnom skupu u selu Ba Drugu Bašku rezoluciju 8. maja 1995. godine.” Treba li da kažem da je Dragoje Todorović bio akter tog skupa? U novoj Rezoluciji je zapisano: “Pod okolnostima koje prete opstanku srpskog nacionalnog bića, Ravnogorski pokret, kao nosilac srpskog jedinstva i zaštitnik nacionalnih interesa srpskog naroda, napušta ideju o jugoslovenskoj državi i promoviše ideju svesrpskog okupljanja i stvaranja jedinstvene srpske države u kojoj vidi pravi i jedini put spasenja srpskog naroda”. U vreme održavanja ovog ravnogorskog skupa, 1995. godine, Srbi su već bili poraženi u svim ratovima, pa je njegova rezolucija imala uticaja na potonji razvoj događaja (rat sa NATO paktom) taman toliko koliko i originalna Baška rezolucija iz 1944. godine na uređenje poratne Jugoslavije pod diktaturom komunista. Tako je Dragoje Todorović antidatirao rezolucije, a Dragoljub Todorović to nekritički prihvatio.