Smrt harizme (Tita) i/ili oproštaj od Jugoslavije
U uslovima veoma niskog međusobnog poverenja, potisnuti nacionalistički pokreti s početka 70-ih bili su jasan pokazatelj s čime će se zemlja suočiti, posle nestanka “nadnacionalnog” arbitra Jugoslavije; eskalacija etničkog nacionalizma, politička dezintegracija i raspad unutrašnjeg poretka. Etnički nacionalizam je lagano i tiho podrivao Jugoslaviju, kao što reka podriva nasipe koji su na njoj podignuti, a zatim ih za tren sruši, plaveći zemljište koje je njima bilo zaštićeno. Isto tako, nacionalizam koji je i u vreme Titove vrhovne vlasti bezosećajno delovao, pod njegovim naslednicima otvoreno je i nasilno hrupio. No uprkos vladarske dvoličnosti on je takav udes i sam predviđao, raspad zemlje već je proživeo 1941, učestvovao u nimalo banalnim političkim igrama “velikog sveta” prema “balkanskoj raji”, uvođenjem reda i znajući “kako treba s njome”, podstičući ambicije i lakomislenost svojih velikaša, koji su odmah bili ugušeni, obnavljajući stari običaj potkupljivanja naroda novcem i podmićivanja sudija, ne prezajući od izbora svih vidova nasilja i uzurpacije suvereniteta i svega onoga što je u stanju da uspostavi neograničenu vlast, odnosno “trajno ropstvo”, kako bi svako iskusio blagoslov vlasti pojedinca i ne bi došao u iskušenje da (p)održi istinsku slobodu podanika. Pri tom je uvek samouvereno i hladnokrvno posmatrao stvari, ali i lakoću u izvršenju dela, potpuno okupiran činom koji predstoji, motivom koji ga vodi, opasnošću koju izbegava. Poput svih (apsolutnih) vladara, imajući pred očima Cezarovu sudbinu i sudbinu srpskih kneževa i kraljeva, naročito kralja Aleksandra Karađorđevića, protiv koga se borio na život i smrt i preuzeo mnoga obeležja njegove vlasti, uključujući majski omladinski slet, politiku bratstva i jedinstva i tajnovito Dedinje, Tito je strahovao od zavera i pobuna vojnika mnogo više nego od zavera građana. Otuda se prema vojnicima odnosio s obzirom, a prema ostalim je nastojao da prikrije okrutnost, uživajući u sjaju, raskoši i vladarskoj slasti kao da su u pitanju zakoni, savesnosti uneti u ambiciju, čemu je težio čitavog svog života, uz povremeno traženje, poput rimskog imperatora Avgusta (svakih deset godina) da bude “oslobođen tereta vladavine”, nastavljajući po starom da ga nosi, uživajući u igri sitnih lukavstava, s ciljem da mu ponovo bude učvršćeno, “dodeljeno ono što je smatrao u nedovoljnoj meri osiguranim” (Monteskije), jer samo onaj pod čijim je nadzorom preduziman rat imao je pravo kao u rimsko roba da zahteva trijumf. Stoga je slično Avgustu Titova namera bila da uspostavi vlast najpogodniju da bude prihvaćena, ali da “ne ugrozi njegove interese”, i za razliku od njega nije je napravio aristokratskom u civilnom smislu, već “monarhističkom u vojnom pogledu. No budući da se nije mogla osloniti na sopstvene snage, ova čudna vladavina mogla je da opstane samo onoliko dugo koliko udovoljava monarhu i zbog toga je u potpunosti bila monarhistička”.27 Otuda je bilo nezamislivo da se Tito kao Sula, odrekne diktature i odražavajući republikanski duh energično povede Jugoslovene prema slobodi, već ih je poput Avgusta, prepredenog tiranina, polako odveo u ropstvo. “Dok je pod Sulom Republika ponovo ojačala, svi su urlali protiv tiranije, a dok se pod Avgustom učvršćivala sama tiranija, narod je govorio samo o slobodi” (Monteskije). Tito nije smogao snage da sebe vidi van opšte predstave, nastavljajući da se poput osrednjih duhova bavi sićušnim pojedinostima vlasti, ne uvidevši da je sudbinu zadovoljio kad mu više nije preostalo velikih dela, i da bi mu odlazak s vlasti jemčio “večnu slobodu”. Mora se primetiti da je bio “istinski sofista”, da nije praštao, već je izbegavao da kažnjava, nepogrešivo nalazeći onoliko sudija uvek spremnih da osude toliko ljudi koliko je on mogao osumnjičiti, uključujući i suđenja za “zločine uvrede veličanstva”, vlastitog lika i dela. Kao u doba Rimljana “telo je zapalo u stanje neizrecive podlosti. Senatori su prednjačili u slugeranjstvu i pod nadzorom senata, najugledniji među njima postali su doušnici”, dok su magistrati, koji su branili narod, činili mnogobrojne podvale povezane sa “izvesnim sjajem koji ih je skrivao, bilo da su narodu priređivane igre ili gozbe, bilo da mu se delio novac ili žito”, kako bi se zadobila naklonost naroda velikodušnošću vladara, što je u sebi sadržavalo i nečeg plemenitog, nasuprot podmuklih motiva, kad vladar u ime senata ukine narodna prava. Tada se ona “zahtevaju i stiču prezrivim vidovima: dodvoravanje, beščašće i zločin su veštine neophodne za uspeh”, savesnim navikavanjem naroda na poslušnost i da sreća potpuno zavisi od razlike između gospodara tako da su posle Geremekove (Titove) smrti dali svedočanstvo o žalosti, bolu i beznađu kakvi se kod nas ne viđaju”.28
Nestankom Titove harizme narodi Jugoslavije izgubili su gospodara i “narodnog usrećitelja” opijenog aplauzima puka, čiju vlast samo “zlonamerni ljudi mogu da ograničavaju”, pokazujući dugu, neumerenu i veliku javnu žalost, svesni svoje nemoći, tešeći se osećanjem sopstvene slabosti. Slično kao nakon smrti Aleksandra Makedonskog, još bliže Titu, Aleksandra srpskog, kralja ujedinitelja, posle Titove smrti “svi u palati su umeli da jecaju ali niko nije umeo da vlada. Aleksandrove (Titove) su vojskovođe stoga upirale poglede ka prestolu (predsedništvu) ali je ambicija svakoga od njih bila sapeta ambicijama ostalih. Podelili smo carstvo (Jugoslaviju) i svako od nas je poverovao da smo podelili nagradu za zajednički trud”.29
I pored toga što je naš svet unapred naklonjen Titu, njegovo delo ostalo je nepotpuno i izloženo najvećim opasnostima, jer nije uspeo da svrši “još jedan veliki posao: da proglasi i sprovede načelo unutrašnje koegzistencije”,30 okončanjem građanskog rata i uvođenjem slobodnog političkog života. Naplaćujući svoju oslobodilačku rentu, nije uspeo da preskoči ovu granicu, ostajući staratelj i čvrsto u sedlu pobednika, pokazujući u svakoj prilici i do svog kraja entuzijazam i odlučnost u borbi s “poraženim snagama”, (“naša zemlja je puna špijuna i domaćih izdajnika”, govorio je), mada je uživao veliki glas kod naroda “trećeg sveta”, zalažući se za koegzistenciju među državama raznih uređenja, borbom protiv kapitalističkog i komunističkog imperijalizma, koristeći pelcer prilagodljivosti “duhu vremena”, ostavljajući utisak istrajavanja na putu “nacionalnog komunizma” (termin koji su smislili Amerikanci), ali i projekta “održati Tita na vlasti”, radi podrivanja sovjetskog komunizma. Svestrano istraživanje svih blagodeti tog projekta bacilo bi novo svetlo na još uvek mitologizovanu sliku titoizma, naročito na mit o njegovoj nezavisnosti. U ovom duhu protivrečnosti dugujemo prilično dobrih, ali i prilično rđavih odluka za koje je krivac mogao biti samo Tito, pošto ih je takve ostavio, kao i svoje naslednike, preslabe za poslove koji su im ostavljeni. To nije bio kraj samo jednog čoveka, već i okončanje jednog doba, preoblikovane Jugoslavije, koja se našla na rubu propasti, nakon čega (uvek) slede preračunavanja, lomovi, žrtve, destrukcija, raspadi.
Uskoro, u ime lojalnosti “novom dobu”, Tito je izvučen iz legende i bačen u krvavo blato međusobnih obračuna. Zaboravljeni su poslednje poklonjenje i čekanje u redovima mesecima, pa i godinama na ulazak u Kuću cveća, stajanje na zvuk sirena 4. maja u 15,05. Narod se počeo navikavati da na zvuk sirena beži u skloništa. Jedno vreme bilo je moderno a za neke i profitabilno biti antititoista. Na istom su se poslu našla kafanska naklapanja i analize istaknutih filozofa, akademika, istoričara, psihologa, u širokom rasponu od plaćenih ubica i secikesa, do iznenadnih državnika, političara i nacionalno zabrinutih radnika, od monarhista, nacionalista, demokrata, do modernih socijalista i novodesničara. Unoseći nered i zamešateljstvo u prostodušni narod i njegove mitove, ovi antititoisti izgledali su žalosnije od apologeta dogme, tako da obostrano nikad nisu spoznali ni prirodu ni granice Titove vladavine, i zbog toga su i na jednoj i na drugoj strani zapadali u stalne zablude. Ali njihova radost bila je čista jer su našli sigurnost u vlastitoj prostoti, zanemarivši da je stvarnost života u Jugoslaviji bila određena i samo ju je maršalska milost mogla učiniti podnošljivijom, a naše odsustvo mere i samopoštovanja bilo je prostor za ostvarenje njegovih ambicija. Stoga nije poznato da je nekada bio razgnevljen protivljenjem ili tišinom bednog građanina, niti da je potražio alternativu svojoj vlasti “demokratije aplauza” i da je nekom domaćem Eukritu rekao “nikada nisam bio tako nezadovoljan nego onda kad sam postao apsolutni gospodar u Rimu (Jugoslaviji – M.Š.), kad sam se osvrnuo oko sebe i nisam pronašao ni suparnika ni neprijatelja. Poverovao sam da će jednog dana reći da sam podigao samo robove”.31 Očigledno nije bio zabrinut da bi u njegovoj otadžbini moglo nestati ljudi koji će biti dirnuti njegovom slavom i da bi hvalisavi vladari naslednici mogli potisnuti njegovo ime, zvanja, pa čak i vrline, tim pre što je ostvario svoj cilj – njegova vladavina bila je prihvaćena, a on je čvrsto držao uzde u ruci, kao miljenik sreće i okolnosti koje prate hrabre i odlučne.
Tito je stekao ime i ono mu je bilo dovoljno da ga odbrani od zavera i ambicija, ali je bilo nedovoljno za odbranu Jugoslavije. Pošto je život pojeo “velika iščekivanja”, mase koje su sledile nove vođe počele su se sećati Tita i one Jugoslavije, dok zakleti titoisti koji mandarinskom mirnoćom i logičkom snagom sluđuju nacionaliste veruju da se ostvaruje ono što su oni prognozirali, da je “cela današnja evropska građevina bazirana na principu Titove Jugoslavije kao zemlje bez granica” (S. Mirković).32
Ispostavilo se da je jugonostalgija društveno zakonita, s obzirom na to da posle svake velike promene iz koje nema povratka na staru obalu, oni koji ostanu kratkih rukava (a takvih je uvek mnogo) počnu da nariču nad prošlošću, tako da je danas ta nostalgija za titoizmom više egzistencijalna nego ideološka, a grob Titov iz godine u godinu sve više podseća na mesto svetinje u smislu hodočašća i posthumne kultizacije, jugoslovenske meke.
Međutim, još nije izveden portret sistema Titove vladavine koji drži do istine, a ne do zasnovane istine, čiji bi modus operandi uključivao kriminalne radnje, bezakonje, masovna ubistva, nekompetentno rukovodstvo, sistematično krivotvorenje istorije (koja bi mogla narodu dozvati u sećanje sreću ranijih vremena), kao i masovne egzoduse, ali i njegov položaj (Jugoslavije) “trule kruške” (N. Čomski), “kvasca vareni”, ili “bacila rastvaranja” prema satelitskim zemljama i komunističkim partijama, zasnovan na stranim (američkim) tehnikama manipulisanja Titovim komunističkim režimom.33
“Da bi se neki čovek izdigao nad čovečanstvom, svi ostali moraju preskupo da plate” (Monteskije). I slučaj Jugoslavije to potvrđuje.
Milojica Šutović
DEATH OF CHARISMA (TITO) AND / OR FAREWELL
FROM YUGOSLAVIA
Summary
The paper analyses the disappearance of the arbiter of interethnic conflicts and functioning consensual federalism of Yugoslavia, one of the specific hybrids of centralised despotism and quasi federation which was based on legitimacy of Tito’s charismatic personal power and securing his interests. Since it could not rely on its on strength, this strange rule (especially in the military sense) was monarchist and could only survive as long as it pleased the monarch. This means that in these circumstances Yugoslavia could not have been nor was it ever a true federation. In its bare sense this became evident after Tito’s death when the manipulative federalism emerged at the surface and pushed the country into difficult conflicts. An individual could no longer replace Tito nor was built the system of democratic institutions, which could have articulated these conflicts. Ethnic conflicts continued where they were put aside, reshaped in Tito’s time in the war time dissolution of Yugoslavia and they were manifested in undisguised form. Yugoslavia was discussed without fear and precaution. It was a clear sign that Yugoslavia was gone. The farewell to Tito meant a farewell to Yugoslavia.
Key words: Tito, charismatic power, arbiter, nationalism, national conflicts, Yugoslavia, centralised despotism, quasi federation, manipulative federalism, break-up of Yugoslavia.