Smrt harizme (Tita) i/ili oproštaj od Jugoslavije
Potiskujući nacionalizam i separatizam, Tito posle oslobođenja (1945) nije više govorio o otcepljenju kao elementu prava na samoopredeljenje naroda, smatrajući to pravo “potrošenim” tokom nacionalnooslobodilačkog rata, kad su se narodi opredelili za ravnopravan život u socijalističkoj Jugoslaviji. Pri tom je isticao ratne zasluge komunista, simetrično balansirajući doprinos svih naroda protiv fašizma, koristeći do kraja svoje vladavine antifašističku rentu, krećući se ka određenom cilju stvarnog učešća u blagostanju zemlje, kako bi u zvaničnoj politici, ali i u nizu obeležja svakodnevnog načina života Jugoslavija imala svoje osobeno (ekskluzivno) mesto među socijalističkim zemljama, kao nešto drugo, zasnovano na iskustvu liberalnog modela socijalizma, koji je dosta rano, slikovito označen kao “veseli socijalizam”.12
Podsticao je i usmeravao internacionalni (kosmopolitski) proces zbližavanja nacija na osnovama ravnopravnosti, polazeći od prioriteta klasnog nad nacionalnim. Važan simbol jedinstva federacije ravnopravnih nacija bila je Titova harizma i smišljeno građen kult.
Tito je s više ili manje otpora prihvatao i dozirao ograničene procese demokratizacije partije i decentralizacije države, koji su usložnjavali procese integracije: uvođenje samoupravljanja, privredna reforma (1965.), priznavanje novih nacija, davanje najširih prava nacionalnim manjinama, jačanje i učvršćenje republičkih državnosti. Ali je kao neprikosnoveni autoritet i arbitar, centralističkih uverenja i podložan uticaju armije, gušio nacionalizam partijskim čistkama, a ne demokratskim sredstvima (zakonom), nacionalnih partijskih frakcija, što je jačalo njihovu kasniju eksplozivnost, produbljujući protivrečnost između liberalizacije i ekonomije, decentralizacije države i ustrajavanja na prioritetu partije. To je sve više postajalo izvor sukoba između nacija i njihovih republika.
On je kolebljivim ponašanjem svesno ili nesvesno u nekoliko ključnih razdoblja ohrabrivao nacionalističke snage povlačeći rizične poteze, direktnom podrškom 10. sednici CK SK Hrvatske, tražeći oslonac u starosti na manje sposobne saradnike i laskavce, dogmatski istrajavajući na partiji kao klasičnoj ustanovi integracije složene i interesno i nacionalno heterogene države,13 u kojoj je partija trebalo da preuzme ulogu kohezionog faktora u decentralizovanoj državi.
Takva heterogenost bila je potencijalna i stvarna opasnost za jedinstvenu državu, čega je Tito bio svestan. No, uprkos njoj nije se suprotstavio ustavnim promenama koje su učvrstile republičku samostalnost, ali je bio uzdržan, ne oklevajući da kaže da u “njima vidi i elemente dezintegracije”. Pristao je na promene, uveren da “ima dovoljno materijalne snage u prvom redu armiju, da ih faktički obesnaži”, jer mu je kao državniku stalo da “jedinstvo Jugoslavije ima civilno lice i demokratsku odoru”.
Otuda je jedinstvena partija glavno sredstvo njegove vladavine, njeno ideološko pokriće. Stoga nije slučajno “on čelno mesto u Partiji uvek stavljao iznad takvog mesta u državi”. U takvim okolnostima Jugoslavija “nije nikada bila istinska federacija i ne može biti, bez obzira na promene normativnih odnosa između republika i federacije. To će, uverena sam, posle Tita, kad odnosi budu ogoljeni, postati jasno svima, ali će zemlju baciti u teške sukobe. Tita više ne može zameniti pojedinac, a sistem demokratskih institucija nije izgrađen. U stvari, mi smo već u predvorju tih sukoba”.14
U skladu s centralnoevropskom tradicijom, koja nije samo plod komunizma, već i odnosa prema državi, u kojoj za sve ono što hoće da se promeni, menjaju se zakoni, harizmatski vođa, udovoljavajući nacionalističkim aspiracijama, čisteći njihove protagoniste, uneo je njihove ideje u Ustav, mada je mogao doneti ustav kakav je hteo, pošto je on sam bio nadustavni faktor, jedini tumač Ustava, ako ne i sam Ustav, s obzirom na to da je gajio komunistički prezir prema pravnim propisima uopšte, pa je za njega svaki zakon bio papir, kao i Ustav. Zato je kritikovao sudstvo i tužilaštvo da se drže “paragrafa kao pijan plota”, umesto da se rukovode “socijalističkim razvitkom”, “jer se kontrarevolucionarne tendencije moraju sprečavati revolucionarnim dejstvom”.
Tako je nastao Ustav (1974.) koji se otvoreno opredelio za osamostaljivanje republika, stvarajući osnov konfederalizacije Jugoslavije, pretvarajući federalno ustrojstvo u jedno hibridno uređenje, s preovlađujućim konfederalnim elementima, što je služilo kao povod kasnijim burnim događajima koji su doveli do debakla uspostavljenog uređenja i raspada same države. Uspostavljeno uređenje, utemeljeno 1974, sankcionisalo je vlast Josipa Broza bez ograničenja mandata. Jugoslavija je tako postala “svojevrsni hibrid centralizovane despotije i kvazi-konfederacije”.15 Ova država je funkcionisala dok je njom upravljao Tito i grupa odanih mu saradnika, zahvaljujući “skladu” koji je on obezbedio između njenih centrifugalnih i centripetalnih sila, relativno umerenom diktaturom, održavajući ravnotežu između suprotstavljenih frakcija. Sistem se kao i u vreme Kromvela u Engleskoj zasnivao na odanosti vođi koji “nije imao realan plan za vreme poslije svoje smrti”. Razlika je u tome “što je Kromvel živio 59 godina, a vladao Engleskom pet, dok je Tito doživeo 88, vladajući Jugoslavijom tri i po decenije”,16 kao svojim vlastitim posedom, ustoličivši uz pomoć monopolske partije režim lične vlasti. Postavši njegov zatočenik, dogmatizacijom kulta i političke socijalizacije, njegovog nametanja, on je bio ubeđen da njegova doživotna vladavina predstavlja nezamenjiv stožer integracije i opstanka zajedničke države,17 čiji je unutrašnji sadržaj zasnovan na etničkim prioritetima potencijalno razornim za federalno jedinstvo, jer slabi traganje za uzajamno prihvatljivim političkim alternativama i njihovim definisanjem, zatvaranjem stanovništva, obično se pozivajući na nacionalna osećanja. Otuda je stvarni federalni poredak mogao da funkcioniše samo pod pretpostavkom postojanja nadustavnog vrha,18 kome ustav garantuje vlast bez ograničenja mandata, dok ovaj za uzvrat jemči “harmoničnost” poretka.
Međutim, i pored tog jemstva, zatvaranjem republika u svoje granice, federacija je gubljenjem državnog subjektiviteta sve više bila neefikasna i nesposobna u vršenju Ustavom određenih funkcija, na štetu Jugoslavije kao moguće političke zajednice, izložene konfliktu relacionih polja lokalnog konteksta konkurentskih republičko-pokrajinskih eli- ta. Federacija je zapala u krizu vlastitog identiteta. “Sistem vlasti federalne države, jedva da je postojao”, pa je harizmatski vrh stanje u društvu cenio “negativno, opterećeno ozbiljnim opasnostima po našu višenacionalnu zajednicu”.19
Te opasnosti (eufeminizam za krizu) nisu mogle biti rešene malim doterivanjem, s obzirom na to da je nadmoć poretka lične vlasti već istrošila svoje unutrašnje adaptivne kapacitete, obesmišljavajući institucije, pa je vlast morala ponovo da probudi stanovništvo, mobilizujući ga za vaninstitucionalne obračune s “neprijateljem”. Sam Tito u svom nastojanju da bude “klasni vođa i narodni vladar, često je mitingovao, a narodu je bio blizak po jednostavnosti i neposrednom obraćanju bez intelektualne distance (nije podnosio intelektualce – Š.M.) koja neretko odbija mase”.20 Otuda je dobar poznavaoc Jugoslavije i vispreni analitičar titoizma (A. G. Razumovsky) upoređivao jugoslovenski politički sistem s Tinguelyevim matemašinama, “apsurdnih postrojenja koja se kreću, svetle, oglašavaju se šumovima i zvucima, ali ne proizvode ništa osim troškova potrebnih da se održavaju u pogonu i prikazuju svetu”. Čitav taj sistem, smatra on, “uzaludna je i apsurdna tvorevina, čija je jedina funkcija da sakrije i pred svetom legitimiše političku realnost Titova samovlašća”.21 Njegova nezamenljivost bila je rizična, pa je nakon smrti ostavila eksplozivan i dezintegrativan vakuum, ubrzavši raspad Partije i države. Stoga najveći skup državnika i vladara sveta koji je ikad viđen na sahrani državnika jedne male zemlje kao “da nije bio oproštaj od Tita, nego i od Jugoslavije”.22 A s lakoćom je ostavljeno po strani, najednom, “skoro prezreno Titovo delo”, koje je ranije čitava zapadna levica u svojim različitim komplimentima, “posmatrala s interesovanjem, i čak s divljenjem”.23
Nakon smrti vođe, nestalo je ono što je dotle izgledalo kao čvrsto tle pod nogama i teg na vagi terazija međurepubličke simetrije uspostavljene Ustavom 1974, “tako da je sistem stvarno prvi put ‘profunkcionisao’ na njegovoj normativnoj filozofiji, bez svog utemeljivača i navigatora ‘depersonalizovan’ i utopljen u milje međusobno sumnjičavih naciokratija”,24 kojima je vođa bio prepreka za stvaranje nezavisnih država, što je vodilo dezintegraciji, destabilizaciji jugoslovenskog prostora i međusobnih obračuna u okolnostima promenjenih globalnih (spoljnopolitičkih) relacija. Iza komplikovane fasade samoupravnih neiskustvenih ideja, održavanja sentimentalnih ideoloških veza s komunističkim svetom kojim je dominirao Sovjetski Savez, održavanja prijateljstva s diktatorima Trećeg sveta, koji su malo simpatisali levicu, ubiranja profita od “rente”, ustupcima svojim republičkim (pokrajinskim) vazalima, koju je prisvajao “poslednji Habzburgovac”, ne skrivajući antipatiju prema pluralističkoj parlamentarnoj demokratiji koja bi za njega značila nezamislivo povlačenje s apsolutne vlasti prosvećenog diktatora, izronio je u ogoljenoj formi “manipulativni federalizam”,25 koji se zasnivao na legitimitetu harizmatske vlasti.
Njenim nestankom još više su ojačali strah i neizvesnost šta će se dogoditi s Jugoslavijom posle Titove smrti, prisutnim u poslednje dve decenije njegove vladavine, utičući na transformaciju Jugoslavije početkom 70-ih mnogo više nego što se da naslutiti. Jer politička misao odavno je upozorila da “spas republike ili kraljevstva ne ovisi o tome da ima vladara koji mudro vlada dok živi, nego da ima vladara koji tako uradi da se ona i nakon njegove smrti održi”.26 Vreme je obelodanilo da su se neki procesi reoblikovani u Titovom dobu (začeti pre Tita) u ratnom raspadu Jugoslavije manifestovali u neprerušenom obliku, kad se o Jugoslaviji govorilo bez ustručavanja i zazora “bio je to znak da je više nema” (B. Milošević).