Smrt harizme (Tita) i/ili oproštaj od Jugoslavije
Milojica Šutović
Filozofski fakultet
Kosovska Mitrovica
Rezime: Rad analizira nestanak arbitra u međunacionalnim sukobima i profunkcionisanje dogovornog federalizma Jugoslavije, jednog svojevrsnog hibrida centralizovane despotije i kvazi-konfederacije, koji se zasnivao na legitimitetu Titove harizmatske lične vlasti i neugrožavanju njegovih interesa. Budući da se nije mogla osloniti na sopstvene snage, ova čudna vladavina (naročito u vojnom pogledu) bila je monarhistička i mogla je opstati onoliko dugo koliko je udovoljavala monarhu. To znači da u takvim okolnostima Jugoslavija nije mogla biti, niti je ikad bila istinska federacija. U ogoljenom smislu to se pokazalo nakon Titove smrti, kad je na površinu izbio manipulativni federalizam, koji je uvukao zemlju u teške sukobe. Pojedinac više nije mogao zameniti Tita, niti je izgrađen sistem demokratskih institucija koji bi artikulisao te sukobe. Nacionalni sukobi nastavili su se tamo gde su i potisnuti, reoblikovani u Titovo vreme, u ratnom raspadu Jugoslavije manifestovali su se u neprerušenom obliku. O Jugoslaviji se govorilo bez zazora i ustručavanja. Bio je to jasan znak da je više nema. Oproštaj sa Titom pokazao se kao oproštaj sa Jugoslavijom.
Ključne reči: Tito, harizmatska vlast, arbitar, nacionalizam, nacionalni sukobi, Jugoslavija, centralizovana despotija, kvazi-konfederacija, manipulativni federalizam, raspad Jugoslavije.
“Nema okrutnije tiranije od one koja se
odvija u senci zakona i pod velom pravde,
kada nesrećnike takoreći dave samom
daskom kojom su se izbavili”
Monteskije
Sama ideja o federalizmu u savremenom jugoslovenskom društvu pokazala je svoju osiromašenu stranu, prikazujući stvarnost po jednoj konstruisanoj meri, kakvo bi društvo trebalo da bude. Ona, kao što je vreme pokazalo, više je služila ideologiji i režimu, nego samoj racionalnosti i rezonu polietničke države. Prevagom nacionalnih aspiracija, federacija je sve više bila blokirana, ne mogavši da upražnjava svoje ideološki postulirane ciljeve, uklanjanje svega onog što je disfunkcionalno u njoj. Slabljenjem regenerišuće moći samog sistema porastom pokretačkih snaga koje anomične pojave sa sobom nose, artikulacijom klime nezadovoljstva zajedničkom državom, stvaran je prostor za novu preraspodelu moći. Pri tom se federacija doživljava kao besperspektivni balast sa stanovišta preovlađujućih zamisli o nacionalnom razvoju, i dovodi u pitanje ravnotežu sistema njegovom relativizacijom, direktnim uticajem na segmentaciju društva, a ne na njegovo objedinjavanje racionalnim i svetovnim postignućima integracije koja se pojavljuje kao problem.
Problem nastaje kad se u umirivanju krize više ne mogu ponuditi odgovarajući modeli, kada osnovni ideološki okviri izgube svoju snagu da budu primenjeni prilagođavanjem socijalizma naciji ili nacije socijalizmu nekim elementima međusobne simbioze staromodne komunističke ideologije sa modernizovanom nacionalističkom ideologijom, i kada se sudarimo s “krajem ideologije”, koja demaskira uporno opstajuću autoritarnu jednopartijsku vladavinu predvođenu harizmatskim vođom. On je uspevao da akutnu društvenu krizu tokom sedamdesetih godina potisne uvođenjem “novog kursa” konzervativnog vraćanja unazad, preplitanjem “sopstvenih dubokih želja i imperativa zemlje”,1 suočene s fragmentacijom i dezintegracijom rastućih apetita republičkih vlasti. Njihovim nastojanjem da skrše monopol moći i prerogative savezne vlasti izgradnjom feuda na svojim teritorijama, znatno su ojačale dezintegracione sile, ali potpuna dezintegracija temelja stvarne zajednice nije bila moguća za vreme Titove pozne vladavine, jer uprkos postojane nacionalno protivrečne strukture, on je uspevao da kontroliše i u svojim rukama zadrži sve konce nacionalnih sukoba,2 čija tradicija je zapravo živa, i nikad nije “gotova”, već se pojavljuje kao deo načina života, kroz stalno prerađivanje kulturnih i političkih sadržaja, ne napuštajući metod delovanja.
Tito nije zastupao interes ni jedne nacije u Jugoslaviji, svesno manipulišući nacionalizmima (iako mnogi tvrde da je radio protiv njih) u interesu svoje lične vlasti, jer mu je odgovaralo da se stalno pojavljuje kao arbitar u međunacionalnim sukobima, blago ih podstičući do jedne granice. A onda bi okupio rukovodstva, čisteći one koji mu smeštaju, koristeći politiku simetrije “kad udari na jednu stranu, udari i na drugu, kad udari nalevo, udari i nadesno, kad udari na Hrvate, udari i na Srbe”. Na taj način održavao je jak centar, pošto niko na periferiji ništa nije mogao da postigne bez njegovog pristanka. Onaj ko je hteo neku vlast u Jugoslaviji, morao je tražiti od Tita da mu “delegira parče vlasti”. To je kod svih naroda u Jugoslaviji stvaralo osećanje da njima vladaju drugi, naročito među Srbima, jer se nastojalo da se najbrojniji narod dovede u ravnotežu s ostalima. Tito to nije radio zato što je bio antisrpski raspoložen, već naprosto što je smatrao da postoji “opasnost od Srba”. Zato što su Srbi imali rivalski pokret otpora (Tito je u Srbiju došao uz pomoć saveznika), zato što je došao na mesto srpske dinastije (“kao čovek koji je odrastao u Austro-Ugarskoj uvek je imao nepoverenje prema toj srpskoj hajdučiji, koja postoji. Srbi su bili glavni IB-ovci, njih je trebalo svakako na jedan način ograničiti, i on ih je ograničio tim autonomijama”)3. To je bio izvor srpskog nezadovoljstva i odskočna daska srpskog nacionalizma, dugog procesa napetosti, zatočenika autoritarne političke kulture i državnopravne nestabilnosti, koja se ogledala u nestabilnom načinu izbora vladara, učvršćenja vlasti i najčešće nasilnih promena pozivom na “revoluciju”, odnosno “poznavanje zakonitosti istorijskog razvoja”, odricanjem od individualnih građanskih sloboda u ime nacionalnog ili klasnog oslobođenja.
Svojom osobenom ličnom vlašću, Tito pripada autoritarnoj boljševičkoj, ali i srpskoj oslobodilačko-pijemontskoj tradiciji, u kojoj je vođa “osvedočeni ratnik koji zbog priznatog oslobodilačkog učinka polaže pravo na neograničenu vlast”.4 Na iskustvo lične vlasti jugoslovenske države izgleda da je više uticalo višeslojno nasleđe srpske države 19 veka, koje se prepoznaje po: političkoj kulturi osmanlija (svojinski odnosi, organizacija vazalne kneževe pratnje, sultansko ponašanje vladara), zatim po izvesnim pokušajima uvođenja zakonitosti i birokratizacije po zapadnoevropskom uzoru, i najzad po osobenom spoju orijentalnog nasleđa s modernim evropskim obrascima. To nije bio rezultat svesnog ponašanja srpskih vladara, već je izvirao iz sličnog položaja Srbije i Jugoslavije u spoljnjem okruženju, kao i sličnog cilja izraženog formulom “Balkan balkanskim narodima”.5
U takvoj političkoj kombinatorici, s gledišta borbe za vlast, bilo je i tog “zaziranja od Srba, tačnije od pojedinih srpskih predstavnika”, ali to kod Tita “nije bila neka hrvatska nacionalistička odbojnost nego autoritarna (…) vladarska predostrožnost; da bi očuvao i ojačao takvu, uveliko ličnu vlast, on je stareći, svuda, pa i u Srbiji, favorizovao poslušne a potiskivao pa i proganjao neistomišljenike. Pogotovo one koji su se usuđivali da traže stvarnu a ne dekorativnu demokratizaciju partijske i državne uprave”.6
Međutim, ograničen prirodom vlasti koju je personifikovao kao i svaki autokrata, on nije mogao da izađe iz svojih okvira i pristane na demokratsku institucionalizaciju političkog života u zemlji. Suočen sa iskušenjem kraljevskog dvora, koji je istovremeno carstvo “interesa” i “pozorište strasti”7, Tito je potiskujući suprotnosti, kroteći strasti, izgrađivao čvrste oslonce vlasti, od kojih je, pored Komunističke partije, u njegovom neprikosnovenom posedu bila vojska, koja je davala “pretorijanski ton sveukupnoj nacionalnoj istoriji” (T. Kuljić).8
Tako je Jugoslavija, nimalo demokratski, držana na okupu, funkcionišući, naravno, uz pomoć čvrste ruke. Fundamenti njene nedovoljno integrisane državne zajednice počivali su na tri noseća stuba: 1) na neograničenoj moći harizmatskog vođe (Tita), 2) na apsolutnom posedovanju vlasti od strane Komunističke partije uz dejstvo ključnog principa u njenom radu, tzv. “demokratskog centralizma” i 3) na neskrivenoj političkoj ulozi, snažne, ideološke, jedinstvene, verne Jugoslovenske armije. Materijalna potpora pronađena je u velikoj, a u nekim periodima izdašnoj pomoći, koja je pristizala sa Zapada.9
Harizma vođe i partije su bile ključni činioci integrativne sile Jugoslavije, ali ona svojim kosmopolitskim potencijalom racionalnog marksizma nije uspela da prevaziđe kontinuirane nadideološke zakonomernosti u državnom okupljanju višenacionalnih država, opterećenih nacio- nalnim napetostima, relativno postojanih tradicionalnih struktura, niti da trajno poveže jugoslovenske narode, koji u određenom trenutku na izvestan način dekomponuju i dekonstruišu jugoslovensku tradiciju. Otuda su Tita boljševička načela i međunacionalne napetosti u zemlji “snažili u uverenju da bez vodeće uloge partije jugoslovenski prostor nije moguće držati u državnom obliku”,10 kao i to da bi oni koji teže takvom cilju trebalo da se svojom čitavom energijom neizostavno posvete njegovom ostvarenju. Stoga se njegova strategija nacionalnog pitanja formirana trajnim podozrenjem nesrpskih naroda prema unitarnoj državi i osnažena Kominterninom osudom velikosrpskog hegemonizma “ugnjetačke nacije”, sastojala u održavanju nacionalne ravnoteže čuvanjem nacionalnog mira, suzbijanjem paternalizma najveće, srpske nacije i sprečavanja separatizma drugih nacija,11 u okviru federacije ravnopravnih naroda, državne celine lišene razarajućih unutrašnjih sukoba i vazalnog periferijskog položaja.