Partijski prelom – O tragovima destrukcije suverenovog lica
Deo ovako organizovane zbirke “obrađenih” i devastiranih bronzi isečenih izgleda, pre svega portretskih bisti, učestvovao je kao deo grupne umetničke izložbe o Srbiji 90-ih godina na dve lokacije, posle petooktobarskih promena. (Dosije: Srbija, u Galerijama Akademije u Beču i potom, u Berlinu 2001). Dela nastala iz različitih kalupa iz livnica širom SFR Jugoslavije pripadaju ostvarenjima koja su u samom vrhu izvođačke umetnosti vajarske figuracije. Radi se, pored mnogih neimenovanih i u manjim serijama proizvedenih Titovih bisti, o delima koja je Dragan Srdić pronalazio u raskomadanosti otpadnih metala, i koliko god, mogućom rekonstrukcijom pronalazio isfragmentirana dela, izložbeno predstavljena na dugačkom laboratorijski i restoranski pruženom stolu ili postamentima na izložbi Čas Anatomije: portreti i biste koje su izradili vajari Oto Logo, Boris Kalin, Drago Đurović, Lojze Dolinar i svakako, (među najučestalijim ostvarenjima jednako i za bistu i za stojeću figuru) Anton Augustinčić. Veliki broj ideološki podobnih maršalovih portretista potekao je iz zapadne tradicije južnoslovenskih zemalja, odajući predvodniku vlasti pojačanu karizmu ljudskog lika od revolucionarne snage i mudrosti. Slično kao što je i u naturalističkoj idealizaciji svoj portret sangvina kredom izveo godine 1943, posle Drugog zasedanja AVNOJ-a Božidar Jakac, ostvarujući oblikovni, pedagoški i likovni reper u istorizovanju psihološkog tipa zrelog vođe po recepturi realističkih namenskih portreta XIX veka. Obrazac seže i dalje u prošlost ka portretskim domašajima na granici idealističkog naturalizma pojedinog plemstva i državnika u delima visoke renesanse u Italiji. U tom smislu Augustinčićev vajarski tretman, ali u Srdićevom nalazu i u koncepciji sklapajućeg približavanja odgovara i anatomiji postmortem ili obdukcionim objavama. S likovne strane stvaralačke volje i recepta zanimljivo je pogledati onu vrstu energije koja je iskazana u preobražavanju ovog najtvrđeg materijala, kao što težina bronze uvodi u poredak drukčijeg tretmana. U istoriji likovnog stvaralaštva poratnog vremena, egzistencijalistička rezignacija isto tako se upisuje kao impulsivni, psihološki trag vlastitog autorskog postojanja. Umetnički pristupi kao što su akciono slikarstvo, brutalna umetnost (Art Brut – likovna dela primitivnog izraza i obrade neretko od marginalca i duševno poremećenih) ili enformel (bezoblično u shvatanju kompozicije) pokazuju da se u delima ostavljanja tragova u slikarstvu, skulpturi, pa i izvedenih objekata u prostoru, uključuje i impulsivni trag vlastitih psiholoških rukopisa. Akcija tog uočavanja toka nečije umetničke izražajnosti u globalnom kretanju stvaralaštva poentirana je u različitim tumačenjima i pobudama egzistencijalističkog doziva: od istočnjačkih meditacijskih akcija, sve do vidova oslobađanja teskobe i potencijalno moguće transcendirajuće realizacije. Iz takvog postupka, imajući u vidu tehniku tretmana površine livene bronze i fiziognomije bivšeg državnika u regionalnoj istoriji umetničke veštine, sagledava se, bez obzira na domašaj oblikovanja i moguću autorsku vrednost dela, i naknadni rukopis. On je, a što Čas anatomije i pokazuje, uočljiv u radu doslovne izmene. Na pronađenim, a sada trajno “obnovljenim” delima, najčešći vidljivi rad obavljan je ugaonom brusilicom čeličnog sečiva i velikog broja obrtaja (za presecanja i amputacije, dekapitaciju i sl.). Pridružuje se, u slučajevima herojskog portretskog izraza i pogleda i povremeni rad sa samom vatrom, zapravo s “brenerom”, gde je lom i topljenje pod visokom temperaturom, i to ne slučajno dato u zoni očiju, a što Augustinčićevo lice Maršala J.B. Tita neopozivo sadrži.
U studijskom ogledu Imperija Rihard Kapušćinski razmatra korišćenje običaja sumraka ideoloških obeležja, institucija i socijalnih devijacija birokratskih sistema i mreža država komunističkog sovjetskog bloka, što uključuje i nestajanje kultnih spomeničkih figura. Poredbeni primeri u autorskoj kinematografiji iz devedesetih godina imaju istovetan kontekst. Tako je film Gorila s kupa u podne, Dušana Makavejeva (1993) sniman na lokacijama u istočnom Berlinu u stambenom naselju prilikom demontaže džinovske stojeće statue Lenjina. Defunkcionalizovana figura sovjetskog sveca revolucije postaje jezička figura i u stanju nestajanja. Jer, govornička predstava stojećeg Vladimira Iljiča, kao statua u “guliverovskom” položaju na leđima na šleperu uz Dunav u filmu Odisejev pogled Tea Angelopulosa (1995) nije više preteći i nasilni džin već alegorijsko stanje okolne havarije, određujući kroz dugi niz kadrova plovidbe bez snimaka “liliputanca” zapravo poetsku personifikaciju represivnog i iščezlog doba.
Sabiranje ideološkog prtljaga proishodi u galerijskoj aktuelizaciji u sve manje vidljive oznaka komunističke prošlosti. Galerijski žanr tretiranog sakupljanja i skladištenja (informacija, predmeta, raznolikih i nespojivih ostataka) obraća se geopolitičkom prostoru zatečenom u ostacima materijalne ostavštine i sve većeg realnog đubrišta Srbije u nešto manje od poslednje dve decenije XX veka. Ne samo u primerima glava revolucionara i njihovog odvažnog antičkog određenja. Iskustveni put i vrtložno snažne poruke za budućnost doživele su istovetnu smisaonu inflaciju, produktivnu za promišljanje i nametnute diktatorske ideološke matrice, ali i za generacije pripadnika nacije ili federacije podvrgnute državnim vaspitnim uputstvima. Otud je poslužilo delo galerijskog prenošenja revolucionarnih poruka i ispisa sa javnih spomen ploča (Galerija Studentskog kulturnog centra, Beograd decembra 1993). Potekle u razmeri 1:1 sa gradskih i varoških srpskih topografija, smeštenih pre svega u teške čelične ramove za obezbeđivanje uličnih kontejnera za otpad uramljeni “frotaži”, tj. grafički prenosivi otisci spomen ploča sa zgrada ili same mermerne ploče događaja komunističke revolucije i narodne borbe imale su jednosmeran orijentacijski nauk u stilu:
“Iz ove kuće rukovodilo se akcijama 26. i 27. marta 1941 godine. Mesni komitet komunističke partije Srbije za Beograd jula 1948” ili “U ovoj zgradi bilo je sedište nezavisne radničke partije Jugoslavije i uredništvo Okovanog radnika. U njoj je ilegalno održana treća zemaljska konferencija KPJ u decembru 1923. godine. U čast kongresa KPJ oktobra 1952”.
I ovakva, Času anatomije prethodeća izložba, ponudila je retoričke obrasce pamćenja, ali je ukazala i na stvaralački impuls društvene misije koji je nametnuta ideologija kulta upisala u forme javnog obraćanja. Ukoliko se opšti talas romantizovanja komunističke vladavine našao u povlačenju, nemoć energije potpunije zamene vladarskom ličnošću ili naknadna, populistička varijanta i državni spomenički karakter preneseni su kao otežana uspomena, u jeku reklamerske i svirepo proždrljive potrošačke civilizacije. Potencijal skulpture raskovanog i rastopljenog metalskog radnika stiče tako jednu drukčiju istorijsku auru. Dejstvo je preusmereno u drugi značenjski recept: odalo je svojevrstan kolektivni portret onih koji su u svojoj karakterologiji okruživali izabranog i nametnutog i, dokle god je moglo, služili se likom kao lajtmotivom i uzorom za sopstveno savladavanje uzročnik stanja, ali i za vlastitu sebičnu neprikosnovenost i nove vidove nezaustavljivog nasilja.
Nikola Šuica
Party’s Real Break
Summary
At the beggining of nineties the question of governing rulers symbolic presentation emerged into the expansive use of old imagery and creation of new populistic myths. The result was a neglect and gradually a devastation of the figures of late Marshal Tito among the current public and media characters. The symbolic change of such material remains has pervaded in obvious dislocations and destruction of mainly public bronze statues and busts. The border of such material culture has been defined into twofold directions. The first one can be traced in the effect of material disposed garbage, and the second inside the use and ironic practise of postconceptual art. The found remains of such devastated sculpture of ex Yugoslavian communist ruler has been attributed in the composite works od Belgrade artist Dragan Srdić. In the sense of their conception of exposure the anthropology of this unknown people workers devastating remodeling points toward a social exposure and a new anthropological meaning.
Key words: pictorial presentation of the ruler, principles of communist artworks, nationalistic liberation, change of facial expression, face of Marshal Tito, post-industrial archeology.