Partijski prelom – O tragovima destrukcije suverenovog lica
Nikola Šujica
Fakultet likovnih umetnosti,
Beograd
Rezime: Pitanje vidljivosti vladarske figure u Srbiji ranih devedesetih godina odlikovala je upotreba ranijih i stvaranje novih populističkih mitova. Iz tog razloga u poplavi javnih i medijskih isticanja pojedinih ličnosti, čin rušenja personifikovanih likova i figura Maršala Tita sprovođen je kao spontan prioritet. Otud je simbolična izmena ovog materijalnog ostatka, pre svega u domenu izmeštenih i srušenih spomenika dosegla granicu koja materijalnu kulturu regije približava dvojakim mogućnostima. Prva je stepen đubrišta, a druga tretman u okviru postkonceptualne umetnosti. Dela pronađenih ostataka bisti komunističkog vođe i starog mita od strane beogradskog umetnika Dragana Srdića pokazuje se u svojoj koncepcijskoj doslednosti izlaganja, naknadnog društvenog poriva kao i antropološki uobličenog smisla. Stepen takve vidljivosti upućuje na nove zaključke o naravi javnog korišćenja državne svetinje.
Ključne reči: likovna predstava vladara, komunističko likovno nasleđe, nacionalno oslobađanje, izmena izražajnosti lica, lik Maršala Tita, postindustrijska arheologija.
Doživljaj svakodnevice u gradskim i varoškim sredinama Srbije prve polovine devedesetih godina zaposednut je atraktivnim i slikovitim primerima. Jer duh tog vremena, sačinjen je po osobenom pojačanju znakova aktuelne, ali i protekle kulture i prožet je kroz povećanje izmenjenog korišćenja. Naročito u domenu kolektivnog prihvatanja uvaženih, nacionalno oslobođenih tokova izražajnosti, i javnog neretko ličnog dokazivanja. Po antropološkoj osnovi razdoblje je steklo i inovacije na nivou raspona i sadržine. Pored i ranije sporog napuštanja matrice jednopartijskog sistema, vidljivi rekvizitarijum i sa vrha indirektno proklamovane post komunističke civilizacije u Srbiji je eruptivno iskazan. Instant izloženost politike, vere i mitske uobrazilje i izmešana dostupnost. Javna slika kao i odlike eksterijerskog života politike u svim aspektima nije prepuštena tek plakatima već se odvija se u stalnoj trgovini deficitarnim ili uvezenim potrošnim artiklima u varoškim i gradskim sredinama. Ponuđeni i fizički približeni predmeti na tezgama, kartonskim kutijama ili autohaubama pokazali su zapanjujuća stapanja, ili, mentalno, reciklirane oblasti kolektivne pažnje. Jer, retko se gde, u populističkom duhu mogla pronaći tzv. produktivna montaža “začudno” (po Frojdovoj odrednici unheimlichkeit – oneobičenih) približenih svetinja. One zahvataju raspon ikonografije ili slikoviti repertoar inovacija koje su činili masovno prihvatani likovi, kao i jednako tako i likovno predstavljena tela: lokalni tvorac nacionalne srednjevekovne države Sv. Sava i nacionalno masovni sveci pravoslavlja kao i Patrijarh Pavle stvaraju simboličku ravan kojoj su pridruženi autorski portreti, i to ne samo na naslovnim stranama ilustrovanih nedeljnika, kalendara i sl., već i na snimcima prilepljenim za šperploče junaka tada aktuelne otpočete patriotske borbe gde se nižu krajiški vrhovni policajac Milan Martić i regionalni borci, komandanti i predsednici Radovan Karadžić, Goran Hadžić, Kapetan Dragan, kojima se pridružuje lik vođe i suverena Miloševića ili uspešni nacionalni privrednici poput braće Karić. Obilje ovih narodno prihvaćenih personifiovanih uporišta pratila su, na eksterijerskoj sceni i prvi vidovi razgolićenosti kolor pornografije fotografija ženskih aktova. U takav narodno dostupni prodor slikovitosti ubrajaju se i posebne podvrste, a sve na način ilustrativnih kuvarica s ideološko patriotskim bratskim i mačističkim ispisima i ilustracijama. Isto tako i goblenska rešenja na majicama, kapama i kalendarima kombinovani s istorij- skim nacionalnim zastavama i sličnim – u komunističkoj federaciji nezamislivim – javnim pokazivanjima. Međutim, pitanje koje se pokazuje i kroz takve karikaturalne pristupe, ne može da suzbije jednu drukčiju obradu prethodnih ideoloških znamenja. Prepuštanje ili izmena vladarskog lica u pojedinim, nekada u zakonski kažnjivim okvirima, doduše najčešće u vangradskim sredinama. Uz primere resora buvlje pijace i bivših uniformi narodne armije, kao i službenih znački petokrakih zvezda herojske statue “narodnooslobodilačke” komunističke prevlasti ili ideološki proverene vrednosti našle su se u likovnom obliku biste ili statue, ali u principu naknadne dorade. Najčešće u funkciji izražene sprej dorade bojom, rušenjem i lomljenjem, javio se i fenomen izmeštanja: kraj stajskog đubriva ili u vidu strašila za ptice, sušenja veša ili kraj poljskog vankanalizacionog klozeta. Međutim, tema upisanog lica suverena imala je mnoge transformacije i etape svojih drukčijih korišćenja u federativnoj Jugoslaviji i socijalističkoj Srbiji. Ukoliko se mimoiđe instrumentalizacija NOB ikonografije u umetničkom smislu neoavangarde od pokreta Neue Slowenische Kunst (rok grupa Laibach i likovna grupa IRWIN), koja je ispunila posebno poglavlje regionalne nacionalne završnice XX veka nevezane za lik i telo doživotnog predsednika, već samo za inspiraciju idealističkim smislom socijalne umetnosti, radničkog pokreta, nacionalnog određenja i približenih nacističkih ideoloških rešenja. Tada preostaju tek suptilnije uvođene obrade i tretmani. Pa čak i kada nisu potekli iz južnoslovenske sredine, ali su imali u svom istorijskom sledu, pre dezintegracije zajednice i određenu recepciju na nivou liberalno orijentisanih krugova ili nekadašnji “remetilačkih” faktora, još bojažljivo od ranih šezdesetih godina. Onih koji su u javnoj štampi raznovrsnost unosili sasvim posredno kao uredničke i vlastite činove nemirenja.
Predvorje se nalazi u stidljivim ili umetnički promišljenim vezivanjima potpuno raznolikih lica. “Đokondoklastija”, razaranje Monalizinog lika sa mnogim dovitljivim podsmešljivim odlikama likovnih zahvata u Leonardovu enigmatičnu sliku nosili su obeležja igre koja se na nivou metodike likovnog vaspitanja danas u smislu predloška može naći kao zadatak školske ili studentske vežbe. Međutim, jedna od tih fotomontaža unutar facijalne ekspresije zagonetnosti, Monalizine crnobele reprodukcije data je, po njenom autoru Marinusu sa Staljinovim crtama lica. Ovim poduhvatom saopštena je i druga narav, pogotovo što se radi o poznatom Džugašvilijevom osmehu brkatog lica i grimasi koja nadomeštena zagonetno sakriva autoritarnu svirepost i svojevrstan grohotni podsmeh samom pojmu predstave običnog čoveka, ali jednako i naroda. Kolektivnog htenja što afektivno i u strahu izabira izgled i svojstva svog lidera, zapravo neprepoznatog i nedostupnog čudovišta. Lucidni, tajanstveni neodadaistički plakatski primer koji je Bora Ćosić u liberalnom beogradskom časopisu Danas objavio 1963, a potom i odredio za naslovnu stranu svog zbornika tekstova i studija Sodoma i Gomora (Nolit, Beograd 1984) odredio je razdoblje sve ubrzanijih oslobađajućih pretresanja kulta ličnosti. Još uvek se, u tim postbrozovskim godinama odvijao produkcijski podešeni masovni spektakl priredbi maršalovog rođendana i opšte “severnokorejski” intonirane direktive ujedinjućeg ushićenja Dana mladosti. Partijski prelom sa poimanjem i samom slikom vladara zbivao se na topografskom planu, u sferi ostataka materijalne kulture, kao dugo očekivano stizanje prolaznosti i prevazilaženja nametnutih zakonski utvrđenih idolatrija: u lokalnim ustanovama, javnim domovima svih vrsta i zanata i narodnim univerzitetima ili zbornicama prosvetnih radnika. U bivšim partijskim sedištima i ispražnjenim ili drukčije dopunjenim ćelijama ideoloških društvenih baza promene. Na način svojstava takve materijalne kulture, pojedina obeležja doživela su doslovan izvoz iz središta pažnje. Transfer ideoloških znamenja koji se u evropskoj istoriji i kao činjenica pritiskajuće materijalnosti civilizacije može pratiti na svim đubrištima i buvljim pijacama. I svedoči o kulturi kulta koja se iz smenjenog višedecenijskog koda našla u drukčijoj, navedenoj zbirci šireg izbora ali i povećanog nereda određene značenjske osnove masovnih prihvatanja. Ostaci jednopartijskog kulta otud deluju kao otužno svođenje bilansa epohe do koje ne dovodi nikakav resentiman, sem nekadašnje pomirljivosti zgasle srednje klase o pretpostavkama nadanja i mirnijeg života u slovenskoj federativnoj zajednici, slobode kretanja preko svih državnih granica i sl. Otelotvoreni princip, ili makijavelistički ‘il principe’ južnoslovenske federacije, “najveći sin”, “bela ljubičica” i perpetuum što prkosi neumitnosti prirodnih zakona (“posle Tita – Tito”) pokazao se kao amblematski ostatak koji premda otklonjen iz fokusa pažnje, zapravo u energiji vrste vlasti nastanjuje sve tokove ponašanja, upravljanja i iz senke ili zasede prožima pretpostavke javnog prava i kolektivno nesvesnog. Pokrećući i nemir u svim manifestacijama odstupanja i otpočetih svirepih nastojanja za ispravkama istorijskih nepravdi. Personifikacija lokalnog diktatora, u istorijskim pružanjima pristiglih, drukčijih vidova represije i državne otmice nacionalnih ponosa običnih stanovnika s generacijskim pamćenjem dospela je u nova obličja tretiranog iznenađujućeg rezultata.
Zbirka radova, a potom i koncepcija izložbe Čas Anatomije Dragana Srdića (održane u galeriji Kulturnog centra Beograda juna-jula 2000, dakle pre petooktobarske smene režima) na znalački način je demonstrirala poniranje u regionalnu civilizaciju rasula i raspadanja. Istakla je svojstva nove post-industrijske arheologije, utemeljene na umetničkom klasifikovanju i sakupljanju tragova i defunkcionalizovanih osta- taka. Likovi isključivo izabranog vrhovnog komandanta (budući da se radi o pronošenju idealizacije oslobodilačkog komandanta), markantno su se ukazali u svojoj medijskoj vrsti fizičke težine, a šta po svojoj funkciji poseduju memorijalne skulpture, stojeća figura i bista, dakle likovna dela što najdirektnije pronosi portretske i slavljeničke idealizacije. U postavci koja je uključivala Srdićeve nalaze otkupljivane tokom decenije “miloševićevske Srbije” na otpadima teškog materijala i industrijskog okruženja razgradnja kulta ličnosti odgovarala je kretnjama u svesti instrumentalizovanog radnika posle federativnog komunizma i raspada jugoslovenske federacije.