Josip Broz – upotreba naučnih ustanova u Srbiji za deifikaciju jugoslovenskog diktatora
Poslednji ispraćaj počasnog akademika SANU
Na ovom mestu, neću se baviti reakcijama javnih delatnika u Srbiji povodom smrti jugoslovenskog vođe. Ipak, radi zaokruživanja slike o Brozu kao počasnom akademiku korisno je podsetiti se kako je SANU ispratila svog prvog počasnog člana. Za nekrolog Brozu svakako je bilo više kandidata. Na kraju, ova “čast” je pripala akademiku Bogdanu Bogdanoviću.
Ne može bilo ko biti velikan svetske istorije. Neko takav mora u običnom životu biti ništa manje nego genije. Arhitekta Bogdan Bogdanović, dopisni član SANU, na njenom redovnom godišnjem zasedanju, održanom 29. maja 1980, održao je reč povodom smrti J. B. Tita “najpočasnijeg među počasnim članovima ove kuće”. Za njega Broz je imao “i moć umetnika”. Kao najvažnije delo Brozovo kao “čin suštastveni, koji je istovremeno i umetnički i filozofski” Bogdanović je proglasio njegovu odluku da u grb nove države stavi vatru. Ovaj čin toliko je važan da će možda “i generacije o tome još razmišljati.” Znakovi vatre kroz istoriju pokazuju “pozitivnu valenciju”. Takvi su primeri Agnija, Indre, Surje, dijagrama Ji-kinga, i kineskog trigrama li. Iz sveta toga Bogdanović zaključuje: “Staviti tada na grb znak prave s v r h e (podvukao B. B.) moglo je biti delo samo genijalnog pojedinca.”118 Broz je u Srpsku akademiju nauka ušao bez preteranih ocena. U Belićevom govoru kao njegove glavne zasluge označene su rukovođenje ustankom i izgradnja zemlje nakon rata. Trideset dve godine kasnije Broz je od rukovodioca ustanka prerastao u “genijalnog pojedinca”. Tako se Bogdanović pridružio vojnim analitičarima Brozovog dela.
*
* *
Kada se danas čita Bogdanovićev nekrolog on deluje kao da je na ivici sumanutosti. Generacije ne razmišljaju o suštastvenom činu Josipa Broza, ali razmišljaju o tome kako se intelektualci lako saginju pred diktatorom, čak i kada na to nisu prisiljeni.
U vreme Belićevog kompromisa ulog je bio veliki za svakog nosioca otpora prema komunističkoj diktaturi. Dugogodišnja robija u Brozovim kazamatima, svojevrsnim koncentracionim logorima, značila je tokom četrdesetih i početkom pedesetih godina verovatnu smrt, a takav pojedinac mogao je da nestane i bez suđenja. Kompromis je u takvim okolnostima predstavljao sredstvo pukog preživljavanja.
Stanje se pod zapadnim pritiscima značajno promenilo tokom šezdesetih i sedamdesetih godina. Kritika komunističke diktature sada je donosila raznovrsne pritiske i ucene i moguće otpuštanje sa posla, pre nego fizičku eliminaciju. Otvoreni napad na Brozov ustavni položaj, na stvaranje i jačanje republikanske monarhije, dovodio je do zatvorske kazne od nekoliko godina i do gotovo izvesnog otpuštanja s posla. To su bile mnogo blaže kazne nego u bilo kojoj drugoj komunističkoj diktaturi, i mnogo umereniji pristup političkim neprijateljima u odnosu na prvobitni etos odmazde. Podrška onima koji su pružili otpor donosila je još blažu kaznu. U najgorem slučaju, mogla je da dovede do otpuštanja sa posla. Ipak, intelektualna elita gledala je na slučajeve progona profesora Pravnog i Filozofskog fakulteta uglavnom sa ravnodušnošću. Ako je Belića u njegovom pristupu rukovodio strah, srpske političare i deo intelektualne elite koja je veličala Broza tokom sedamdesetih godina rukovodio je prevashodno oportunizam.
Opisujući stanje inteligencije za lične vladavine kralja Aleksandra Obrenovića, književnik Dragiša Vasić (1885-1945) je primetio: “Kao što u vreme brutalnih režima redovno biva, inteligencija se delila u tri grupe: prvu, najmanju, koja se protiv njega borila; drugu, veću, koja mu je puzila, i treću, najveću, koja ga je posmatrala. Time se, možda, i objašnjava, ona, nasuprot revolucionarno strasnoj prestonici, mrtvačka ravnodušnost narodnih slojeva, kojima onaj prvi, prekomerno angažovan gore, najmanji deo, nije u stanju da dodeli borce koji bi u neposrednom dodiru sa njima imali svoje zasebne revolucionarne zadatke.”119
Kada se ovaj Vasićev opis uporedi sa položajem srpske inteligencije tokom Brozove diktature, čini se da se stanje nije mnogo promenilo. I ovde je u pitanju izrazita manjina intelektualne elite koja pruža otpor, i mnogo veća skupina koja pred diktatorom puzi. U ponečemu stanje je za Brozove vladavine bilo i gore. Treća skupina, koja čini glavninu inteligencije, a koja se zadovoljila ulogom posmatrača za lične vladavine poslednjeg Obrenovića, u Brozovo vreme uzela je aktivniju ulogu. Umesto da posmatra, ona je procenila da je korisnije da aplaudira. Tako je inteligencija masovnim učešćem u komunističkim svetkovinama omogućila Brozu ne samo da učvrsti svoju vlast, već i da stalnim isticanjem svoje uloge i značaja stvori simboličko polje u kome je bilo moguće da vođa jugoslovenskih komunista postane jedini komunistički diktator koji je uspeo da dosegne pravni položaj ustavnog monarha.
U tome i jest glavni domet naizgled besmislenih komunističkih svetkovina u čast Josipa Broza. Od bravara je napravljen doktor nauka i počasni akademik, od čoveka bez ikakve vojne spreme genijalni vojni strateg, od osobe čiji je glavni cilj tokom duge vladavine bilo očuvanje lične vlasti stvoren je genijalni pojedinac. Time je izgrađen izopačen sistem vrednosti, u kome je komunistička partija bila glavni procenjivač svih kolektivnih i pojedinačnih postignuća. Samo u takvom sistemu Broz je mogao da postane doktor nauka, višestruki počasni doktor i mnogostruki počasni član akademija nauka.
Slobodan G. Marković
JOSIP BROZ – THE USE OF SCIENTIFIC INSITUTIONS
IN SERBIA FOR THE DEIFICATION
OF THE YUGOSLAV DICTATOR
Summary
The author demonstrates how the Communist party used the most eminent scientific institutions in Serbia for the deification of Josip Broz Tito. In the first part of the text the author discusses how the Serbian Academy of Science and Arts was transformed into an institution of the regime by including scientists who were loyal to the regime and by attracting and intimidating the older members. After this “reorganisation” Tito was proclaimed as the greatest statesman and military leader and became the first Honouree Member of the Academy. The second part discusses the role of Belgrade University in the deification of the dictator. On the occasion of its 80th anniversary the University firstly proclaimed Tito as an Honouree doctorate with the explanation that he was the creator of “a new type of civilisation”. Several years later the Centre of High Military Schools proclaimed him with a ceremony as doctorate of military sciences although Tito never wrote nor defended a PhD dissertation. Besides this formal recognition these eminent scientific institutions throughout his life created his cult and bear part of the responsibility for his deification.
Key words: communism, Marxism, socialist institution building, dictator, republican monarch, deification, opposition, immortality, party ritual, honouree academy member, honouree doctor of science.
Rođen sam 1956. Odrastao i vaspitan u Njegovom vremenu.
Niti želim niti mogu da prihvatim današnje budalaštine (ocila, dvoglavu orlušinu … pravde, …)
Inicirao sam i osnovao sa još 10 Ljudi različitih nacija osnovao i registrovao sam Udruženje Maršal Tito Lazarevac.
pozdrav