“Što je više kleveta i laži, Tito nam je miliji i draži” - prilog istoriji stvaranja Titovog kulta u vreme jugoslovensko-sovjetskog sukoba 1948-1949.
Sada je vođa mogao da ode korak dalje, pa je na Trećem kongresu Narodnog fronta Jugoslavije tvrdio da napadi iz zemalja “lagera” nemaju nikakve veze sa socijalizmom, da, u stvari, Jugoslavija nema od čega da se brani: “Kad nas napada i blati reakcionarna imperijalistička štampa, onda je to sasvim razumljivo. Ali, kad nas napada socijalistička štampa i kad hoće tim vrijeđanjima i klevetama da da karakter tobožnje kritike, onda moramo protiv toga najoštrije istupiti i nazvati to onom što jeste. Od takvih stvari je suvišno i besmisleno braniti se, već ih treba najoštrije osuditi kao antimarksističke i antilenjinističke postupke koji čine ogromne štete naprednim pokretima u svetu”.64
I proslava 1. maja ove 1949. godine bila je u znaku odbrane jugoslovenskog puta u socijalizam. U Beogradu je pored Tita i članova Politbiroa CK KPJ (drugih rukovodilaca nije bilo) punih sedam časova defilovalo ravno 250.000 “trudbenika” koji su pokazali pravi verski zanos u odbrani svoje religije: “Prvi maj – borbena smotra trudbenika socijalističke Jugoslavije, proslavljen je manifestacijama nesalomljivog jedinstva naših naroda okupljenog oko najvećeg sina naše zemlje, učitelja i vođe druga Tita, Centralnog komiteta KPJ i našeg državnog rukovodstva. Širom zemlje proslavljen je praznik rada kao dan svestrane mobilizacije naših radnih ljudi u borbi za izvršenje novih zadataka”.65
Pripreme za proslavu u Beogradu trajale su nekoliko dana. Zgrade su bile ukrašene hiljadama zastava, mnogobrojnim portretima “učitelja i ljubljenog vođe naših naroda”. Terazije su imale svečani izgled: “Još u prvim jutarnjim časovima ulicama Beograda odjekivala je radosna pesma omladine i trudbenika i Beograda koji su žurili na zborna mesta. Sa železničke stanice povorke ljudi, koji su specijalnim vozovima došli u Beograd, takođe su žurile na zborna mesta. Još od ranog jutra ulicama Maršala Tita, Terazijama, Kolarčevom i drugim ulicama kojima je trebalo da prođe povorka okupljale su se desetine hiljade građana da bi posmatrale svečanu povorku”.66
Prvi vrhunac verskog zanosa usledio je u 8 časova, kada je Tito došao na svečanu tribinu: “Dolazak druga Tita na tribinu hiljade građana koji su se nalazili na Terazijama, pozdravili su burnim aplauzom i gromkim skandiranjem: – Tito – Partija! Tito – CK! – Mi smo Titovi, Tito je naš! Klicanjem i aplauzom trudbenici su izražavali svoju nepokolebljivu veru i duboku ljubav prema najvećem sinu naših naroda, vođi i učitelju, borcu za slobodu, nezavisnost i izgradnju socijalizma u našoj zemlji”.67
Novi zanos usledio je kada su krenule jedinice Jugoslovenske armije: “Uz zvuke vojne muzike i uz paljbu artiljerijskih oruđa, prvomajsku paradu otvorile su jedinice Jugoslovenske armije. Na čelu jedinica bili su članovi štaba parade. Iza njih stupali su čvrstim korakom oficiri zastavnog voda sa 12 ratnih zastava naših najboljih jedinica iz Narodno-oslobodilačkog rata. Pod ovim zastavama, koje su građani pozdravljali burnim ovacijama i skandiranjem: – Naša Armija! ginule su hiljade i hiljade boraca u borbi protiv fašizma, za oslobođenje naše zemlje, za Partiju, za Tita, za socijalizam”.68
Zatim su sledili ostali predstavnici vođinih podanika. Svi su imali jednu poruku: “Istina će pobediti!” Najviše aplauza pobrali su rudari i metalci, “radni heroji naše zemlje”, kao i seljaci iz okoline Beograda koji su nosili transparent sa parolom: “Kolebljivcima i karijeristima prezir svih naših naroda!” Ništa manje oduševljenja nisu izazvali ni omladinci – graditelji autoputa “Bratstvo-jedinstvo”. Proslava 1. maja nastavljena je nizom priredbi i narodnim veseljem: “Na svim trgovima i ulicama odjekivala je pesma i muzika. Do duboko u noć trajale su manifestacije drugu Titu i CK KPJ”.69 Proslava je završena “veličanstvenim vatrometom”.
Proslava Dana ustanka u Srbiji takođe je bila prilika da se dokaže kako je Srbija prihvatila novi Titov put. Centralna manifestacija održana je u Beloj Crkvi koja je tako postala sveto mesto za srpske komuniste, ali i za narod: “Još od ranog jutra svi putevi koji vode u Belu Crkvu bili su zakrčeni dugim kolonama naroda koji je hitao na proslavu. Seljaci ustaničke Rađevine i Jadra išli su na proslavu manifestujući ogromnu ljubav Partiji i Titu. Trudbenici su došli na proslavu sa zastavama i parolama na kojima je ispisana nepokolebljiva rešenost da se uprkos svim klevetama istraje na putu izgradnje socijalizma u našoj zemlji”.70
Titu je, kao i uvek, poslan telegram u kome je rečeno kako narod vidi “svu veličini u genijalnost našeg CK i druga Tita” i da bi budućnost Jugoslavije bila potpuno neizvesna da nije bilo Tita: “Zato se na ovom istorijskom mestu zavetujemo da ćemo očuvati velike tekovine naše Narodne revolucije. Mi vidimo koliko je bedna i niska kampanja koja se vodi iz SSSR i zemalja narodne demokratije. Nikakve klevete i nikakva zastrašivanja, ma od koga dolazili, neće nas skrenuti sa velikog puta kojim nas je povela naša slavna Komunistička partija, naš herojski CK i Ti, druže Tito”.71
Makedonski narod se na vernost Titu masovno zakleo 2. avgusta 1949. godine, prilikom proslave Ilindena, na “veličanstvenom narodnom mitingu u Skoplju”, na kome treba da je bilo “preko” 350.000 ljudi: “Još od pre nekoliko dana glavni grad Makedonije dobio je svečani izgled. Sve ulice i Trg maršala Tita bile su okićene državnim i partiskim zastavama, slikama druga Tita i članovima Politbiroa CK KPJ, slikama sekretara KP Makedonije Lazara Koliševskog, mnogobrojnim parolama i zelenilom. Još u ranim jutarnjim časovima na dan svečanosti, počele su pristizati velike povorke građana s muzikom zastavama i natpisima”.72
Tito je poručio Makedoncima da su oni tek u Jugoslaviji dobili slobodu i da tu slobodu moraju braniti od svakoga: “Naša socijalistička zemlja ima ogromna bogatstva koja samo treba iznijeti na svjetlo, da ih narod može sam koristiti. Naša socijalistička zemlja ima sve mogućnosti da postane jedna od najnaprednijih, industrijski najrazvijenijih i najbogatijih zemalja u Evropi. Imajući uvijek u vidu da je pitanje izgradnje naše zemlje, sada i ubuduće, osnovni zadatak svih naših građana, idimo smijelo naprijed bez obzira na to što tko govori i kako nas gdje klevetaju. Ne obazirimo se ni na šta, nego čvrsto pregnimo na posao i definitivan uspjeh – potpuna izgradnja socijalizma u našoj zemlji – neće izostati”.73
*
* *
Smisao obračuna sa onima koji su, makar i na trenutak, poverovali u navode iz Rezolucije Informbiroa bio je u tome da se uništiti jedini organizam u kojem su još postojali ostaci drugačijih lojalnosti nego što su one prema vođi i državi, ostaci vere u komunističku ideologiju kao sistem odnosa i objekat kulta nezavisan od vođe i aktuelnih naređenja partije. Tako se poštovao princip totalitarnog poretka da je građanin vlasništvo države i da mu nisu dozvoljene druge lojalnosti, posebno ideološke, pa makar to bila i lojalnost prema ideologiji te države.
Komunistička partija Jugoslavije bila je ideološki organizam, institucija čije je jedinstvo trebalo da se zasniva na rezultatima zajednički ispovedane vere i zajedničkih vrednosti. Takva vera morala je, ipak, da bude dovoljno neodređena da bi se pomoću nje mogao opravdati svaki aktuelni politički potez, a istovremeno tvrditi da se u doktrini ništa ne menja. Trebalo je na taj način sprečiti ljude koji su tu veru ozbiljno shvatali da sami interpretiraju direktive KPJ i da sami razmišljaju o tome da li su trenutni politički potezi u skladu sa ideologijom “marksizma-lenjinizma”.
Raskid sa Moskvom Titu je veoma teško pao, a zanimljivo je da je u tom periodu ispoljavao bliskost prema najbližim i najodgovornijim drugovima – bliskost i srdačnost od koje se bio odvikao, naročito krajem rata i u prvim posleratnim godinama kada je postao revolucionarni despot i autokrata. Ali, iako se Tito psihički kidao u sukobu sa Moskvom, nije se kolebao već je jačao prvo sebe, a onda i svoju državu. On se vešto prilagođavao uslovima jer je vlast za njega bila najvažniji princip doktrine, daleko iznad ideje.
Za Tita je ideološki sukob sa Moskvom bio neodvojiv od politike. Svest je bila samo druga strana vlasti: A kako su tok borbe za vlast, struktura te vlasti i odnosi u partiji osiguravali Titu ličnu vlast, on je i svaki nagoveštaj kritike te vlasti, odnosno reviziju lenjinističkih postavki, doživljavao i tretirao kao ugrožavanje svoje lične uloge. Kad god bi došlo, u vreme sukoba sa Staljinom, o iskazivanju sumnji u socijalistički karakter Sovjetskog Saveza i navešćivanje analognog zaključka o Jugoslaviji, iz Tita je ne samo izbijao otpor, nego i uvređenost. Kadkada mi se činilo da on istupa i u ulozi prvosveštenika ogorčenog jeresima.74
Tito je dobro shvatio da je sukob sa Sovjetskim Savezom proizveo i određene promene u svesti komunista, pa je šire otvaranje, posebno u idejama, osećao kao neizvesnost i opasnost ne samo za poredak već za svoj položaj i svoju “istorijsku ulogu”. Zbog toga se okrenuo suzbijanju “revizionističkih” nastojanja unutar svoje partije, a podršku je našao u dogmatskom i vlastoljubivom kadru, “podršku utoliko revniju i besomučniju” što je taj kadar s razlogom svoju sudbinu vezivao za njega i njegovu autokratsku ulogu: “Od tada je mogao da na jedan gotovo mističan način spoji svoju ličnost, svoje brige, namere i poduhvate sa partijom, kako onom izraženom u konkretnim, živim saborcima i konkretnim problemima, tako i onom apstraktnom partijom – idejom”.75
Raskid sa Sovjetskim Savezom dodatno je osnažio Titov kult. Polarizacija unutar KPJ izvedena na liniji za i protiv Tita. Na jednu stranu izdvojili su se oni koji su bez rezerve ostali verni Titu i koji su od početka sukoba bili spremni da se odreknu dotadašnjih ubeđenja, ukoliko su ih imali, i da služe isključivo Titovoj ličnosti koja je za njih bila neprikosnovena i nepogrešiva. Na njihovoj strani bila je vlast, vođin autoritet, uticaj u vojsci, ekonomiji i državnom aparatu. Pristalice Rezolucije stavljeni su pod nemilosrdni udar države koju je Tito sve čvršće držao u ruka- ma ukoliko se jaz između Moskve i Beograda produbljivao.
Sam Tito je januara 1951. godine u razgovoru sa Džonom Kenedijem, tada uticajnim članom američkog Kongresa, istakao da je obračun sa Staljinom bio lakši nego što se misli jer je od 12 hiljada predratnih komunista, koji su bili školovani u Moskvi i u potpunosti odani sovjetskom vođi, svega jedna četvrtina preživela rat.76
Kao dosledni Staljinov učenik, Tito je ušao u sukob sa “moskovskim papom” i njegovim metodom zbrisao svoje dojučerašnje drugove, saborce i prekaljene komuniste. Radilo se o sukobu istog protiv istog, a represija je zamenila ideologiju. Tek posle eliminisanja “unutrašnjeg neprijatelja”, Tito je postao svemoćan. Nije više postojalo nikakvo jezgro koje je bilo u stanju da drugačije misli.
Kosta Nikolic
“AS THERE ARE MORE LIES AND DEFAMATIONS,
TITO BECOMES THE DEAREST AND CHERISHED”
– Contribution to the history of the creation of Tito’s cult
in the time of Yugoslav-Soviet conflict 1948-1949. –
Summary
The paper represents a contribution to the history of the creation of Tito’s cult in the time of Yugoslav-Soviet conflict 1948-1949. The author believes that Yugoslav communists perceived themselves as the most consistent followers of the Soviet Union and the ideological schemes that were prescribed by the Soviet Union. Until 1949 the strengthening of Tito’s authority was characterised by the non-conflicting co-existence with Stalin’s charisma. Until the break-up with Stalin, Tito’s ideological authority was in the shadow of the authority of the state head. Due to the solid authority of the directive authority of Moscow, Tito was still not included in the circle of ideological “classics”. In the shadow of Stalin’s charisma Tito enjoyed the reputation of an anti-fascist national leader of the army of liberation. At this time the cult of Tito was being created also as the imitation of Stalin’s cult. Only after the conflict in 1948 Tito’s cult was actively used as a symbol of resistance and struggle for the independence of Yugoslavia. After the break-up with the Soviet Union, Tito’s cult gained new dimensions and forms. Tito was glorified as the greatest anti-Stalinist who split with Stalin at the right moment and contributed to the destruction of his cult in the international communist movement.
Key words: Tito’s cult, Yugoslav communists, Stalin’s cult, Stalinism, Yugoslav-Soviet conflict 1948-1949.