Obećana zemlja
Aleksandar A. Miljković
– Aleks N. Dragnić, Titova obećana zemlja Jugoslavija, Zadužbina Studenica, Čigoja štampa, Beograd, 2004. –
Prošle godine je do naših čitalaca došla knjiga Titova obećana zemlja Jugoslavija Aleksa N. Dragnića, profesora političkih nauka na Vanderbiltskom univerzitetu. Od njenog objavljivanja na engleskom jeziku u Sjedi- njenim Državama do prevoda na srpski jezik proteklo je pola veka. A to je dovoljno dugo vremensko razdoblje da od prevashodno kritičke studije ona postane istorijska. Međutim, bilo bi pogrešno na osnovu toga zaključiti da je knjiga gospodina Dragnića zbog toga izgubila svoju političku aktuelnost. Kritički pogled na Titov komunistički režim od dolaska KPJ na vlast u Jugoslaviji do njenog učvršćivanja na vlasti u tim prvim posleratnim godinama ima još uvek aktuelnog značaja, ako ni zbog čega drugog, ono zbog toga što su u Srbiji i Crnoj Gori još uvek aktivne političke stranke i organizacije koje baštine političko i ideološko nasleđe iz tog najmračnijeg i najkrvavijeg razdoblja u novijoj srpskoj i jugoslovenskoj istoriji. Čak je u Crnoj Gori do današnjeg dana na vlasti politička stranka koja je u neprekinutom kontinuitetu s Titovom KPJ. Autor knjige gospodin Dragnić je od 1947. do 1950. godine bio kulturni ataše pri Američkoj ambasadi u Beogradu, a i 1952. godine je ponovo posetio Jugoslaviju, u kojoj je proboravio nekoliko meseci radi prikupljanja i obrade izvorne građe o Titovom komunističkom režimu. Plod njegovih istraživačkih napora je ova knjiga, koja se u Americi pojavila 1954. godine. Kad se ova knjiga uzme u ruke, ono što pre svega pada u oči jeste njena izvanredna dokumentovanost. Pri tom valja naglasiti da se dokumentacija kojom se autor služi sastoji poglavito od podataka čija se verodostojnost i validnost teško mogu dovesti u sumnju. To je sve istorijska građa prvog reda, dnevni listovi i drugi štampani materijali iz doba kojim se autor bavi. Da bi potkrepio svoje tvrdnje i zaključke, gospodin Dragnić navodi Titove govore i članke, zatim referate, brošure i knjige istaknutih državnih i partijskih rukovodilaca i funkcionera, kao i naučnika i pisaca koji su stvarali pod direktnim pokroviteljstvom i uz saglasnost partijskog vrha, a možda i na njihov podsticaj (na primer, korišćeno je prvo izdanje Dedijerovog Dnevnika iz 1946, kao i delo Leona Gerškovića Dokumenti o razvoju narodne vlasti iz 1948). No pored toga, gospodin Dragnić je informacije skupljao i od ljudi koji su bili učesnici i/ili svedoci ondašnjih događanja. To je naročito vredan izvor podataka. Među onima koji su mu usmeno saopštavali podatke bilo je i učesnika u političkom, privrednom, kulturnom i javnom životu, ali i običnih građana, pa i stradalnika i žrtava Titovog komunističkog režima, onih koji su bili progonjeni i osuđivani. Koristio je i materijale sa sudskih procesa koji su u to vre- me vođeni protiv takozvanih ratnih zločinaca, narodnih neprijatelja, izdajnika i saradnika okupatora, i to kako one objavljene (na primer, sa sudskog procesa generalu Draži Mihailoviću), tako i neobjavljene (na primer, protiv Franca Nojhauzena, “nacističkog predstavnika za srpsku ekonomiju”). Knjiga gospodina Dragnića vraća nas u doba Titove komunističke strahovlade. Autor je u njoj svojim čitaocima otkrio njeno pravo lice. Međutim, ono što će isto tako čitaocu odmah pasti u oči jesu i autorovi pogledi, sudovi i komentari, njegovo viđenje Titove komunističke Ju- goslavije, događaja i prilika koji su prethodili svemu tome. Gospodin Dragnić anatomski razotkriva suštinu nakaradnog i anahronog jednopartijskog poretka. On je nepristrasni posmatrač i analitičar tog poretka. Ali upravo iz tog razloga je njegova kritika Titovog komunističkog režima tako po- razna. On činjenicama koje navodi da- je smisao, kazuje šta one zapravo znače. Ako bismo hteli da damo opštu ocenu ove studije, ne bi bilo dovoljno reći da ona predstavlja kritiku Titove komunističke diktature iz prvih nekoliko godina njegove vlasti. Autor svojim čitaocima pruža mnogo više; daje čitavu panoramu komunističke Jugoslavije tog vremena, sa svim njenim političkim, privrednim i drugim strukturama i njihovom delovanju u najznačajnijim oblastima javnog, pa i privatnog života. Pri tom bismo naročito naglasili da ono što u ovoj knjizi predstavlja najporazniju kritiku, jesu, pre svega, same činjenice, ali i kritički sudovi autorovi, koji počivaju isključivo na faktografiji. Ona zapravo najteže i najstrašnije optužuje Titov komunistički režim. Činjenice iz ove knjige, sređene i s autorovim komentarima, daju pravu sliku Titove komunističke Ju- goslavije, i to kako ukupnog delovanja Titove KPJ, tako i svih glavnih oblasti državnog, ekonomskog i društvenog života. Obuhvatnost i sistematičnost autora može se konstatovati uvidom u sadržaj knjige. U prvom delu (izlaganje u knjizi je podeljeno u šest delova) on piše kako je došlo do stvaranja Jugoslavije 1918. godine, o položaju i aktivnostima KPJ u predratnim uslovima, o borbi da se dočepa vlasti u toku okupacije zemlje i, najzad o okolnostima koje su pomogle da se u Ju- goslaviji Tito i KPJ domognu vlasti, a ne da se ponovo vrate građanske i demokratske snage okupljene u Ravnogorskom pokretu i oličene u Jugoslovenskoj emigrantskoj vladi u Londonu. U drugom delu autor se bavi jugoslovenskim interpretacijama diktature proletarijata, odnosno ulogom komunističke partije i vlade u sprovođenju te diktature. Pri tom je potrebno naglasiti da se u tom delu autor ne ograničava samo na izlaganje o strukturi i ulozi partijske organizacije i organizacije vlade, već piše i o kreiranju politike, administraciji, komunističkim zakonima i komunističkoj pravdi. Treći deo knjige nosi naslov “Potčinjavanje naroda diktaturi”, i u njemu se autor bavi primenom sile i straha, mono- polom komunista nad javnim mnjenjem, potčinjavanjem naroda režimu, ukupnog i pojedinih njegovih segmenata (omladine, na primer), školama i obrazovanjem (glava o školama ima naslov “Škole u ludačkoj košulji”), borbom da bi se uništile religija i crkva, kao i aktivnostima Titovog režima da celokupni narod dovede u položaj da se odrekne “slobodnog načina razmišljanja” i da prihvati sve što mu “komunisti serviraju” (s. 200). Četvrti deo je posvećen nasilnom podržavljenju jugoslovenske privrede pod komunističkom vlašću, s posebnim osvrtom na komunističku politiku u poljoprivredi, obavezan otkup i teranje seljaka u seljačke radne zadruge, koje su bile kopija sovjetskih kolhoza. U petom delu, koji nosi naslov “Decenija komunizma”, autor daje procenu rezultata onoga što je nazvao komunističkim eksperimentom. Ali isto tako iz- nosi i podatke, koje propraća svojim komentarima, o raskidu Titovom s Moskvom, kao i onome što je posle toga proklamovano kao jugoslovenski put u socijalizam, tadašnjim i budućim odnosima Titove komunističke Jugoslavije sa zapadnim i socijalističkim zemljama (uključujući Kinu, Severnu Koreju i druge). Gospodin Dragnić se ovom knjigom afirmiše kao pisac koji odlično poznaje materiju o kojoj piše, koji je proniknuo u suštinu Titovog komunističkog režima, koji ima izoštrenu misao i koji o svemu piše koliko precizno toliko i jasno i razumljivo. Ova knjiga predstavlja individualni istraživački napor gospodina Drag- nića. Međutim, njegovo istraživanje bi moglo da posluži kao temelj i početak jednog šireg, produbljenijeg i obuhvatnijeg istraživačkog projekta čiji bi predmet predstavljalo izučavanje Jugoslavije pod Titovom komunističkom diktaturom uopšte, kojim bi bilo obuhvaćeno čitavo razdoblje Titove vladavine, sve do njegove smrti, a možda i do raspada komunističke Jugoslavije. Na ovu ideju se dolazi upravo čitanjem ove knjige. Jer gospodin Dragnić je u njoj izložio istoriju, sociologiju i psihologiju prvog razdoblja Titove diktature, onog koje karakteriše mobilizacija svih snaga na sovjetizaciji zemlje i čija je dominantna karakteristika bila otvorena i ogoljena represija, a započeo je i istraživanje razdoblja koje je usledilo posle toga, onog čije su osnove postavljene na Šestom partijskom kongresu (1952. godine). Da podsetimo da je to onaj kongres kada je KPJ promenila naziv u SKJ. On u knjizi spominje slučaj Milovana Đilasa, da je bio lišen svih funkcija u partiji i nešto kasnije osuđen, ali izričito navodi da se to događalo pošto je praktično već bio završio svoj rukopis. U stvari, knjiga gospodina Dragnića predstavlja kompletnu analizu Titove komunističke stvarnosti od vremena koje je toj stvarnosti prethodilo, pa do posle Rezolucije IB. Iako je o tom razdoblju takođe naveo najvažnije činjenice, one koje su nesporne, zbog čega se o ovim njegovim razmatranjima mora voditi računa u svakom daljem pokušaju da se nastavi s ovim i ovakvim izučavanjima, delo gospodina Dragnića ipak deluje najkompletnije za razdoblje od 1944-1950. godine. Velika je šteta što su okolnosti u Titovoj Jugoslaviji u tom razdoblju bile takve da autor nije mogao se upusti i u detaljnija kritička razmatranja Titovog komunističkog režima, a čime je tako uspešno startovao. Jer zahvaljujući tome što odlično vlada srpskim jezikom, on je mogao da dođe do podataka do kojih drugi strani istraživači ne bi mogli. Međutim, on je na ovoj knjizi radio u vreme najstrašnije komunističke represije, kad se strah bio uvukao u ljudske duše. Upravo iz tog razloga, on u sakupljanju podataka od učesnika i svedoka nije smeo ni da traži niti bi mogao bez posledica da dođe do većeg broja saradnika. Otuda ono što je gospodin Drag- nić propustio da zabeleži i/ili pomene, ostaće uglavnom zauvek zaboravljeno. Kao strogo individualnom istraživaču, gospodinu Dragniću su ipak morali da promaknu neki podaci, specijalno oni koji bi predstavljali detaljisanje u okviru njegovih opštijih istraživačkih tema. Ipak je to velika šteta, jer i oni često imaju značaja za analizu opšte atmosfere koja je vladala u jugoslovenskom društvu tog doba. Da bismo pokazali na šta ovde mislimo, iznećemo, primera radi, jedno svoje lično sećanje iz tih godina. Na neki način, u pitanju je odnos Titovih komunista prema religiji i crkvi. Primer koji navodimo odnosi se na nastavu veronauke u beogradskim gimnazijama tih prvih nekoliko godina posle zavođenja Titovog komunističkog režima u Jugoslaviji, a o čemu se u knjizi ne govori. Odmah, čim je u proleće 1945. godine obnovljen rad škola, veronauka je kao predmet izbačena iz redovne nastave (napominjemo da smo tada pohađali peti razred osmogodišnje gimnazije). Međutim, u školama se još uvek tolerisalo da učenici mogu da pohađaju časove veronauke po svom ličnom nahođenju, mada se ona nije više nalazila u školskim programima. Čak su nastavnici veronauke uoči časa mogli da sede u profesorskim zbornicama i da tu sačekaju završetak redovne nastave. Časove veronauke smo lično pohađali sve do velike mature (1948. godine). Nas koji smo slušali veronauku bilo je svega 7-8 iz sva četiri odeljenja jednog razreda. Verovatno bi nas bilo više da nije postojao strah od toga šta će biti s onima koji su svesno pristali da ih u školi žigošu ne samo kao reakcionarnu omladinu, nego i kao nazadne i verski zatucane. Nije nam poznato za druge, ali naš veroučitelj u ondašnjoj II muškoj gimnaziji, profesor Emilijan Čarnić, jedan divan i izvanredno obrazovan nastavnik, trudio se da nam gradivo izlaže na krajnje neformalan način. Sećamo se da nam je hrišćansku etiku u VIII razredu izlagao tako što nam je tumačio Zločin i kaznu Dostojevskog. Međutim, za sve vreme dok smo pohađali ove časove, u našoj grupi je bio i jedan učenik koji je bio skojevski doušnik, ubačen da bi izveštavao skojevsko rukovodstvo gimnazije o svemu o čemu se na svakom času veronauke govorilo. Mi, naravno, to nismo znali, jer nam nije padalo na pamet da bi među nama, koji smo se, uprkos svim rizicima, svesno opredelili da slušamo veronauku, mogao da bude “cinkaroš“. U stvari, taj smo podatak doznali tek mnogo godina kasnije. To su nam rekla dva naša drugara, bivši skojevci, koji su u vreme IB bili izbačeni iz SKOJ-a, a završili su na Golom otoku. Čak su nam rekli i ime tog doušnika. Održavanje nastave veronauke u školskim prostorijama je bilo definitivno zabranjeno tek pošto je generacija kojoj smo pripadali završila gimnazijsko školovanje. Emilijanu Čarni- ću nije više bilo dozvoljeno da uđe u gimnazijsku zgradu, i on je posle toga prešao na Bogoslovski fakultet, gde je predavao grčki jezik. Pričalo se tada da su u nekim beogradskim gimnazijama izbacivanja nastavnika veronauke vršena na brutalan način. Naime, skojevci su ih izvodili silom iz profesorskih zbornica, a neke i fizički maltretirali. Razumljivo je što gospodin Dragnić nije mogao da ulazi u sve ove i druge detalje. Jer, kad je reč o nastavi veronauke, to je podrazumevalo da bi morao da pronađe pouzdanog informatora među učenicima koji bi ga o tome obaveštavao. Mada ni tada ne bi dobio podatak o prisustvu doušnika na časovima veronauke, jer smo i mi to saznali tek posle 10-15 godina, dakle u vreme kad je njegovo istraživanje već odavno bilo okončano. Inače, već sami naslovi odeljaka na koje se glava “Rat protiv religije” deli, ukazuju da je autor obradio najglavnije pravce partijske borbe protiv religije i crkve: “Materijalno osiromašene crkve”, “Opstrukcija verskih službi”, “Prorežimska crkvena udruženja” i “Antireligijska propagandna kampanja”. Potpuno razumemo što gospodin Dragnić nije mogao da dođe do svih relevantnih podataka za sve o čemu piše. Jer ne sme nijednog trenutka da se izgubi iz vida da je on u to vreme u Jugoslaviji boravio kao službenik Američke ambasade, na koju je komunistička vlast gledala ne samo s podozrenjem, nego su svi koji su u njoj bili zaposleni bili pod neprekidnom prismotrom političke policije. Upravo iz tih razloga gospodin Dragnić je bio naročito obazriv. On nigde u svojoj knjizi ne spominje svoj izvor informacija po imenu, da ljudima od kojih ih je dobijao ne bi natovario Udbu na vrat ili ih izložio drugim oblicima nemilosrdne komunističke represije. Nažalost, u izlaganje konstatacija i stavova gospodina Dragnića o svemu o čemu piše u ovoj knjizi ne možemo da ulazimo, jer to prevazilazi obim prikaza za jedan časopis. Međutim, ipak ćemo izložiti njegove poglede na pokret generala Draže Mihailovića, s obzirom na to da je to u ovom trenutku u Srbiji ponovo postala aktuelna tema zbog zakonskog izjednačavanja prava partizanskih boraca i pripadnika Jugoslovenske vojske u Otadžbini. Da u vezi s Drugim svetskim ratom i nemačkom okupacijom Srbije najpre pomenemo da je gospodin Dragnić izneo argumentovanu tvrdnju da su komunisti, “koji su se potpuno povukli u ilegalu nakon potpisivanja pakta između Sovjeta i nacista u avgustu 1939. godine”, bili “zatečeni događajima od 27. marta” (1941). “Nisu čak ni znali da su demonstracije bile pripremane. Njihov odgovor na aktivnosti usmerene protiv pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu bio je, prema Njujork tajmsu od 29. marta 1941. (a koji gospodin Dragnić navodi u fusnosti), da organizuju demonstracije protiv ‘im- perijalističke Engleske’ (s. 35)”. Ovim gospodin Dragnić argumentovano opovrgava sve posleratne komunističke priče da su komunisti bili inspiratori i glavni organizatori martovskih demonstracija protiv pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu. One spada-ju među najobičnije izmišljotine i pokušaje prekrajanja istorijske istine. A kad je reč o pokretu generala Draže Mihailovića, gospodin Dragnić piše da on “u početku (…) nije imao nikakvih političkih ciljeva, osim da pomogne Saveznicima u borbi protiv Sila osovine” (s. 39). “Tek kada je postalo jasno da su komunisti odlučili da preuzmu političku vlast i da preurede Jugoslaviju po sovjetskom modelu, Mi-hailovićev pokret je rešio da izradi li- beralno-demokratski program.” To je urađeno na Svetosavskom kongresu u selu Ba, održanom u januaru 1944, ka- da je o tome bio sastavljen i dokument, “uz pomoć predstavnika demokratskih političkih partija”. Šta više, Ravnogorskom pokretu su se pridružile i antimonarhističke Republikanska i Socijalistička partija, jer su osetile opas- nost od komunista” (s. 39). Inače, o Titovim podmetanjima da je Mihailovićev pokret sarađivao s okupatorom, gospodin Dragnić iznosi uverljive dokaze da su sve te optužbe isfabrikovane i bez osnova. Naprotiv, četnici ne samo da su organizovali prevoz avijatičara iz savezničkih aviona oborenih nad Srbijom da ne bi bili zarobljeni, nego su u godinama 1943. i 1944. vršili i razne druge akcije protiv okupatora. No, o tim akcijama se u današnjoj javnosti malo zna. Na primer, gospodin Dragnić navodi jednu izjavu Franca Nojhuzena, koji je, kada mu je u Beogradu suđeno kao ratnom zločincu, izjavio da “Nemci uopšte nisu izneli žito iz Srbije 1944. godine, dok su 1943. izneli samo jedan deo. Iznenađeni komunistički sudija”, priča dalje gospodin Dragnić, ga je tada “ironično upitao”: “Pretpostavljam da niste imali dovoljno željezničkih vagona i radne snage?” Na to je Nojhauzen odgovorio: “Ne. Nismo mogli ništa da izne- semo od četnika Draže Mihailovića”. S ovim svedočenjem u vezi, gospodin Dragnić primećuje da ono što se na ovom suđenju otkrilo “nije bilo dostupno u vreme kada su komunističke optužbe uživale punu podršku” na Zapadu (s. 45). Gospodin Dragnić pominje kao kontraargument komunističkom proglašavanju generala Miha- ilovića izdajnikom i to što su Nemci nudili “iste nagrade i za njegovu i za Titovu glavu, bar sve do sredine 1943. godine” (s. 45). Ovo vreme izričito navodi, jer se u fusnoti poziva na beogradsko Novo vreme od 21. jula 1943. Uostalom, on nije propustio da iznese i druge dokaze koji u potpunosti opovrgavaju komunističke insinuacije o saradnji generala Mihailovića s okupatorom. Zato bismo onima koji se danas deklarišu kao protivnici zakonskog izjednačavanja prava partizanskih boraca i pripadnika Jugoslovenske vojske u Otadžbini preporučili da u ovoj knjizi pročitaju glavu “Drugi svetski rat i dolazak komunista na vlast”. Knjiga gospodina Aleksa Dragnića Titova obećana zemlja Jugoslavija predstavlja i prema zamisli, a i prema onome što saopštava naučnoj jav- nosti, ali i običnim čitaocima, prvorazredno istorijsko delo. Ono je i porazna kritika Titove krvave komunističke diktature u prvih nekoliko go- dina od dolaska KPJ na vlast. No ona predstavlja i upozorenje, i to ozbiljno i argumentovano, kakve opasnosti vre- baju državu i narod ukoliko se prevare i poveruju komunističkim propagandnim trikovima i mahinacijama. To je knjiga koja ne zastareva.