Đukanović je izašao iz Miloševićevog šinjela*
Jovica Trkulja
Pravni fakultet, Beograd
Srpske “godine raspleta”, kao i pohod crnogorskih “lijepih
i pametnih momaka” u posljednjoj deceniji XX vijeka,
nijesu kod nas utrli put demokratiji, pravnoj državi
i vladavini prava, već plebiscitarnom cezarizmu
Jovica Trkulja je profesor Pravnog fakulteta u Beogradu na studijama političkog sistema, bio je urednik i osnivač više stručnih časopisa i biblioteka, objavio je mnoštvo zbornika, naučnih i stručnih publikacija u zemlji i inostranstvu, a posljednjih godina prati i istražuje političke prilike u našoj zemlji. Kao nezavisni intelektualac nije bio omiljen ni od Miloševićevog ni od DOS-ovog režima, a daleko je od toga da bude omiljen od nove srbijanske vlasti.
Posljednja promjena političke scene u Srbiji i njeno skretanje udesno bio je povod za ovaj razgovor.
Primerenije je govoriti o “bauljanju” a ne “skretanju”, jer Srbija u poslednjih 14 godina liči na autobus iz filma “Ko to tamo peva”, u kojem se za volanom smenjuju suludi vozači i suvozači, sunovraćujući zemlju u sve dublji ambis.
Na svim dosadašnjim izborima građani Srbije nisu birali već su glasali protiv većeg zla, za rokadu vozača i suvozača svoje pogibelji. To se desilo i nakon petooktobarskog prevrata 2000. godine, nakon čega je sledio kontinuitet između dosovskog i Miloševićevog režima.
U opštoj euforiji koja je zavladala, mnogima se tada učinilo da dosovska Srbija kreće putem Nemačke nakon Drugog svetskog rata, da Koštunica, kao srpski Adenauer, ubrzano uspostavlja porušene mostove prema svetu, raščišćava zlo autoritarne prošlosti, utemeljuje srpsko “privredno čudo” itd. U svojoj kolumni u Danasu ja sam početkom 2001. upozorio da je Srbija krenula putem Nemačke, ali ne posle Drugog već posle Prvog svetskog rata, kada je demokratska vlast propustila svoju šansu, jer uspostavljena na trulim temeljima, krhka demokratija nije uspela da uhvati korena u zemlji uništene ekonomije, sa široko rasprostranjenim osećanjem da je poraz doneo veliko poniženje, da su potpisani mirovni ugovori uzrok propasti zemlje i gubitka teritorija, a ratni zločinci i politički kriminalci zapravo nacionalni heroji. U takvim uslovima krhka i ranjiva Vajmarska demokratija je tonula pod balastom teških ekonomskih, socijalnih, političkih problema a na površinu je isplivavao najgori šljam nemačkog društva i ubrzo uveo zemlju u drugu, još veću nesreću. Ukoliko demokratske snage u Srbiji svoj skromni kredibilitet “razvuku kao svinja masnu krpu”, neće li to ovaj narod (koji je deset godina birao pogubnu vlast) gurnuti u zagrljaj najgorih političkih snaga i najcrnjeg šljama koji isplivava kao mulj u mutnoj vodi.
Nakon prošlogodišnjih predsedničkih i parlamentarnih izbora u Srbiji, koji su, nažalost ovu moju tezu osnažili, meni preostaje da sa rezignacijom citiram staru srpsku poslovicu koja kaže “Čuvaj nas, Bože, druge nesreće”.
Kakva je priroda političkog režima u Srbiji i Crnoj Gori?
Po mom sudu to su autoritarni politički režimi. Za miloševićevsko-šešeljevsko-koštunićevsku Srbiju to je nesporno. Bez obzira na svoj demokratski imidž narcisoidnog “ostrva demokratije” na Balkanu, politički režim Crne Gore predstavlja samo ulepšan izlog u biti istog tipa političkog sistema, prilagođen turističko-sponzorskim potrebama. Reč je, zapravo, o tipu političkog sistema koji je svojevremeno Aristotel označio kao dinasteju – izopačeni i najlošiji oblik oligarhije, u kojem ne vlada zakon, još manje razboritost mudrih, već ljudi u čijim rukama je vlast. Oni nemaju u vidu opšte interese, sem ako je u pitanju lična korist. Njihov cilj je uživanje a ne opšte dobro, težnja za novcem a ne slava. Budući da po Aristotelu postoji zakon izvitoperavanja demokratije u demagogiju, onda bismo politički režim u Srbiji i Crnoj Gori mogli odrediti kao demagošku dinasteju, koja sadrži rđave strane, najgoru kombinaciju oligarhije i demokratije. Prevedeno na srpsko-crnogorski govor, demagoška dinasteja znači: spolja (demagoški) gladac, iznutra (demokratski) jadac. Jer, iza srpskocrnogorskog venčanog vela pravne države i vladavine prava, krije se razrokost “dva oka u glavi” i obrazina partijske države i ohlokratije. Iza simulakruma liberalne demokratije skriva se istina o izopačenoj autoritarnoj stvarnosti.
Zašto naše tranzicije traju toliko dugo i zašto još uvijek nema pravih efekata?
Negativno nasleđe i konkretno-istorijski uslovi u Srbiji i Crnoj Gori ključni su razlog neuspele i usporene tranzicije kod nas. To su društva neuspele modernizacije, tj. “modernizacije bez modernosti”, koja je suspendovala dva ključna faktora: političku participaciju i ekonomsku ličnu inicijativu – građanina i preduzetnika. Posledica je demokratija bez demosa i građanina. Političke borbe i ratni sukobi u protekloj deceniji razorili su ekonomiju i stavili je pod tutorstvo politike. To je nepovoljno tlo za demokratiju, ali je plodno za autoritarnu vlast i represiju. Uz to, socijalne snage i politički subjekti koji su rušili stari komunistički poredak očito nisu dovoljni i sposobni za demokratsku konstituciju.
U takvim uslovima tranzicija se svela na račiji hod i involuciju društva, jer se osvajanje demokratije odvija kroz oštre socijalno-političke konflikte i etničko-verske borbe. Hobsovo shvatanje prirodnog stanja “rata svih protiv sviju”, u kojem je čovek čoveku vuk, ovde je inovirano do stanja u kome je narod narodu vuk.
Može li se naše društvo demokratizovati po zapadnom modelu demokratije?
Dosadašnja iskustva su u tom pogledu obeshrabrujuća. Srbija i Crna Gora su početkom 90-ih godina skinule ruho autoritarnog socijalizma i preko noći obukle novu liberalno-demokratsku odeždu. Njihovi novoformirani politički sistemi imaju gotovo sva obeležja zapadne demokratije: pravnu državu i vladavinu prava, parlamentarizam, višestranački sistem, političku konkurenciju, demokratske izbore i sl. Međutim, iznutra, u pogledu sadržine ovi politički sistemi imaju već 14 godina izrazito autoritarna, diktatorska obeležja (visok stepen polarizacije koja onemogućuje konsenzus o temeljnim vrednostima zajednice, demokratija bez demosa i građanina, zavisnost svih grupa i pojedinaca od autoritarne vlasti, stvarna vlast je izvan trougla u kojem je formalno podeljena, legalnost je izjednačena s legitimnošću, simulacija parlamentarizma i pluralizma, plebiscitarni cezarizam, koruptivnost vlasti i javne administracije, nestabilnost i urušenost institucija, nepostojanje slobodne i autonomne javnosti i demokratske političke kulture).
Dakle, reč je o hibridnim političkim sistemima: spolja gledano oni poseduju sva obeležja liberalno-demokratskog poretka, ali u pogledu sadržine oni su autoritarni. Suprotno dečijoj bajci o carevom odelu, ovde novo ustavnopravno ruho postoji, ali umesto cara u njemu je urođenik nacije, podanik. Idealtipski posmatrano, to su svojevrsni hibridi sva tri tipa vlasti Veberove tipologije: tradicionalnog, harizmatskog i birokratskog, a njihovi lideri (Milošević, Đukanović, Koštunica) su veoma uspešna kombinacija vođe, izbavitelja i uzurpatora.
Na taj način srpske tragične “godine raspleta”, kao i pohod crnogorskih “lijepih i pametnih momaka” sa “ zlatnim koltovima” u poslednjoj deceniji XX veka, nisu u SRJ utrli put demokratiji, pravnoj državi i vladavini prava, već plebiscitarnom cezarizmu i ohlokratiji (vladavini ološa).
Kako komentarišete jačanje desnih snaga u Hrvatskoj, nestabilno stanje na Kosovu i u Makedoniji. Da li su na Balkanu opet na sceni procesi zatvaranja u nacionalne torove?
U drugom delu vašeg pitanja sadržan je odgovor na postavljeno pitanje. Nacionalizam kao moćna politička tehnologija bio je i ostao ključna determinanta i “dobitna karta” na Balkanu, posebno na tlu bivše SFRJ. Od početka 90-ih godina do danas nacionalizam je ovde brzo osvojio politički i ideološki prostor, te ponovo oživeo posustali sistem moći političkih oligarhija. Na taj način uspostavljena je delotvorna simbioza između nacionalizma i autoritarnih snaga, koja je velika prepreka za demokratiju. Jer narod u smislu etnosa a ne demosa postao je naddeterminanta društvenih procesa. Ljudska prava i slobode zamenjeni su slobodama i pravima nacije. Rast nacionalne moći plaćen je slabljenjem čoveka pojedinca. Posledica su secesija i stvaranje novih država koje postaju etnički sve homogenije i manje. Đ. Konrad je lucidno zaključio: “Naša zemlja je mala, ali je naša. Lokalni barjak vije se na kipovima naših velikana”.