Denacionalizacija u Srbiji - de lege ferenda
6. Denacionalizacija – kad i kako?
Denacionalizacija po principu “odmah sad i odmah sve” nije moguća i nigde nije kao takva do sada viđena. Nemačka skoro 15 godina intenzivno vrši denacionalizaciju i tek je sad pri kraju konačnog razrešenja tog pitanja, Slovenija je u tom istom periodu rešila oko 80% zahteva. Hrvatska tek nekoliko procenata. A u tim državama rokovi za podnošenje zahteva su već uveliko istekli.14
Kako je restitucija proces komplikovaniji od samog čina oduzimanja imovine, gde je neophodna posebna stručnost, efikasnost i objektivnost, mnoge države su za tu potrebu ustanovile posebne organe. Tako je Nemačka obrazovala mrežu zemaljskih ureda (biroa) koji u svim stepenima rešavaju zahteve. Crnogorski zakon (član 28) i Zakon RS (član 27) predviđaju obrazovanje posebnih prvostepenih komisija za restituciju, a u drugom stepenu nadležnost poveravaju republičkim. Makedonija prvostepenu nadležnost daje Ministarstvu finansija – upravi za imovinskopravne poslove (lokalnoj jedinici prema mestu nalaženja nepokretne imovine, odnosno prema boravištu ranijeg vlasnika), a protiv rešenja tih organa žalba se može izjaviti Vladi Republike Makedonije. Hrvatska u prvom stepenu ustanovljava nadležnost imovinskopravnih službi u županijskim organima uprave, a protiv rešenja tih organa može se izjaviti žalba Ministarstvu pravosuđa Hrvatske. U Sloveniji zahteve za denacionalizaciju u prvom stepenu rešavaju opštinski organi uprave u čiju delatnost spada određena oblast (organi za poljoprivredu, za stambena pitanja, za privredu), a u drugom stepenu istoimeni organi na republičkom nivou.
U pogledu nadležnosti, moguća su, dakako, različita rešenja. Najekonomičnije je, čini se, rešenje po kom bi u prvom stepenu odlučivali postojeći opštinski organi uprave nadležni za imovinskopravne odnose, uz saradnju sa drugim organima kojih se odnosno pitanje dotiče (organi za privredu, finansije, kulturu, zaštitu životne okoline). Upravo ova disperzija interesa i merodavnost različitih organa da učestvuju u rešavanju pitanja povraćaja imovine, kao i specifičnost i obimnost predmeta koje treba rešavati, ukazuju i na drugo moguće rešenje – da se na opštinskom i okružnom nivou obrazuju posebni organi za sprovođenje denacionalizacije, kao što je to učinjeno u nekim drugim zemljama (npr. u Nemačkoj).15 U prilog obrazovanja posebnih specijalizovanih organa i ekonomičnosti takvog rešenja govori i činjenica da zakon o denacionalizaciji ima temporalni karakter, ali, s obzirom na iskustva drugih zemalja i komplikovanost pitanja koja se rešavaju, za očekivati je da će, u našim uslovima, zavisno od dinamike tranzicije i obima i dubine denacionalizacije, proces restitucije i obeštećenja trajati dvadeset pa i više godina.
Zakon o denacionalizaciji neće i ne može proizvoditi trenutna materijalna dejstva “ex lege”, kao što su svojevremeno dejstvovali zakoni o nacionalizaciji, koji su samim svojim stupanjem na snagu revidirali vlasničke odnose i po samom zakonu, od tog momenta, legitimnog vlasnika preobraćali u nevlasnika, na čije mesto je stupala država, nakon čega je donošenje rešenja o oduzimanju imovine imalo samo deklaratorni karakter. Zakon o nacionalizaciji računao je na “faktor iznenađenja”, koji bi onemogućio vlasnike da svoju imovinu sklone sa vidika vlasti i zametnu joj tragove, pa je napravio presek koji priznaje samo zatečeno stanje imovine u momentu stupanja zakona na snagu i njen istovremeni prelaz na novog vlasnika, sa sličnim dejstvom koji ima momenat delacije u naslednom pravu.
Zakon o denacionalizaciji mora biti sprovođen u legalnoj proceduri, koja treba da se okonča donošenjem rešenja kojim se zahtev za povraćaj usvaja ili odbija kao neosnovan, uz sve uobičajene procesne mogućnosti i modalitete (odbačaj zahteva, prekid postupka itd.). Tek kad rešenje o povraćaju imovine (denacionalizaciji) postane pravnosnažno i izvršno, vlasnik će moći, ako ustreba i uz pomoć organa državne prinude, da dođe do svoje imovine. Za razliku od ondašnje države, koja se vršeći nacionalizaciju ponašala krajnje okrutno i bezobzirno, današnja država u sprovođenju denacionalizacije mora prema svim učesnicima da se ophodi legalistički i uviđavno, poštujući osnovna prava i slobode čoveka, bez obzira da li je reč o poveriocu ili dužniku, bivšem vlasniku ili sadašnjem korisniku, domaćem ili stranom državljaninu, titularu primarnih ili sekundarnih prava, ili zahtevima trećih lica. Kao što je već rečeno, ispravljanje starih nepravdi ne sme da se pretvori u stvaranje novih nepravdi.
Zaključak
Zakonodavac u Srbiji, iako poslednji u Evropi rešava pitanje denacionalizacije, ima jednu utešnu prednost: može da komparativno koristi zakonodavna rešenja drugih zemalja u tranziciji, kao i njihova dosadašnja iskustva u implementaciji zakona o denacionalizaciji. U deli- katnom procesu denacionalizacije, imovina trećih savesnih lica treba da uživa punu zaštitu, tako da fizička lica kao savesni i zakoniti sticaoci nacionalizovane imovine ne smeju doći pod udar tog zakona. Bivši državljani Jugoslavije i Srbije kojima je nacionalizovana imovina, ne bi smeli sada, samo zato što su u međuvremenu prešli u strano državljanstvo, da budu isključeni iz postupka restitucije i obeštećenja, jer bi time bezrazložno bili dovedeni u neravnopravan položaj u odnosu na druge bivše vlasnike. Naturalna restitucija treba da ima prednost u odnosu na obeštećenje, ali su prihvatljivi i različiti modaliteti restitucije i obeštećenja. U svakom slučaju, denacionalizacija koja se zasniva na principima pravičnosti ne bi smela da stvara ili generira nove nepravde.
Prema iskustvima drugih, neophodni faktori za sprovođenje denacionalizacije su: politička svest, ekonomska moć, socijalna podrška, pravna regulativa i adekvatna organizacija države. Kada se svi ovi činioci steknu odjednom, moći će da se smatra da je pitanje restitucije i obeštećenja skinuto s dnevnog reda, te da je sve dalje stvar proceduralne tehnike i profesionalne rutine. Očigledno je, s obzirom na vidljivo kašnjenje, da Srbija nema vremena da čeka kumulaciju tih faktora, već treba da manifestuje političku odlučnost da reši pitanje denacionalizacije i da odmah privremeno zabrani dalji promet nacionalizovanih nepokretnosti i istovremeno pristupi evidenciji nacionalizovane imovine i donese Zakon o restituciji i obeštećenju, pa makar on imao odložno dejstvo i duži “grejs” period za realizaciju prava potražilaca nacionalizovane imovine.
Vladimir Todorović
DENATIONALISATION IN SERBIA
– DE LEGE FERENDA
Summary
Denationalisation has been discussed in Serbia for almost a decade now and several unofficial drafts laws on denationalisation emerged and the possible legal solution of a future law have been discussed. The discussion has focused on the following questions: compatibility of denationalisation and privatisation, status and solvency of debtor, status and legitimacy of a user, the legal basis of denationalisation, modalities of restitution and compensation, credibility of securities in our circumstances, dynamic of restitution and compensation, status of third persons, including the problem of acquired rights, procedure of property restitution, and compensation, competences of authorities, as well as other numerous substantial and procedural issues of importance for the adoption and implementation of any future law. According to the experiences of others, the necessary factors for implementation of denationalisation are the following: political consciousness, economic power, social support, legal rules and adequate organisation of the state. When all these factors are fulfilled at the same time, it can be concluded that the issue of restitution and compensation is taken off the agenda and thus, only the questions of procedural technique and professional routine remain. It is evident that due to the obvious delay Serbia does not have time to wait for the cumulating of these factors. Serbia should show the political determination to solve the issue of denationalisation and prohibit immediately further selling of expropriated real estates and, at the same time, begin to compile records of expropriated property and pass a Law on the restitution and compensation.
Key words: privatisation, denationalisation, restitution, compiling records of expropriated property, acquired rights, models of compensation, procedure of property restitution and compensation, Law on restitution and compensation.
Dali je zakon o denacionalizaciji na dnevnom redu u skupstini i ako jeste kada.Koja komisija radi procenu zemlje i kako se odreduje vrcanje oduzete zemlje ako je nesto na njoj postavljeno to jest izgradeno.Hvala unapred za vas odgovor.
Posedujem zgradu od koje je oduzeto prizemlje u kojem se nalazi lokal 195 m2. Zemlja je u nasem vlasnistvu i stambeni deo na spratu. Preduzece UTP Kragujevac zeli da se uknjizi na osnovu izgradjenog objekta.
Kada ce zakon o povracaju imovine biti donesen i da li je moguce u slucaju uknjizavanja UTP-a da se imovina vrati?
ok
Imam pitanje, sta ce biti sa onim vlasnicima kojima je imovina e ekspreprojisana?
Aprila meseca ove godine je doneta pozitivana presuda i moj deda je oslobodjen svake krivice po zakonu o rehabilitaciji.Ali povraćaj imovine po tom zakonu nije predvidjen.Naravno da u se to i očekivalo u ovoj lopovskoj zemlji.