Primedbe na model zakona protiv diskriminacije osoba sa invaliditetom (glave I i VII)
Vladan Jovanović
U ovom kratkom osvrtu na deo Modela Zakona protiv diskriminacije osoba sa invaliditetom (dalje: Model Zakona), fokusiraću se na član 31, koji se odnosi na diskriminaciju u vezi sa bračnim i porodičnim odnosima, u vezi sa članom 3. istog Modela Zakona, kojim se definišu pojmovi.
Član 31, glasi:
(1) Zabranjena je svaka diskriminacija u vršenju prava iz bračnih i porodičnih odnosa zbog invalidnosti, odnosno razloga u vezi sa njom.
(2) Diskriminacijom iz st. 1. ovog člana smatra se:
1. uskraćivanje prava na brak osobama sa invaliditetom;
2. postavljanje posebnih uslova za stupanje u brak osoba sa invaliditetom; 3. postavljanje posebnih uslova osobama sa invaliditetom za vršenje roditeljskih prava;
4. postavljanje posebnih uslova osobama sa invaliditetom za vršenje prava na usvojenje.
Odredba člana 3. stava 1. tačke 1. istog Modela Zakona, koja glasi: Izraz “osobe sa invaliditetom” označava osobe sa urođenom ili stečenom fizičkom, senzornom, intelektualnom ili emocionalnom (istakao – V.J.) onesposobljenošću koje usled društvenih, ili drugih prepreka, nemaju ili imaju ograničene mogućnosti da se uključe u aktivnosti društva na istom nivou sa drugima, bez obzira na to da li mogu da ostvaruju pomenute aktivnosti uz upotrebu tehničkih pomagala ili službi podrš ke; osobama sa invaliditetom smatraju se sve osobe iz alineje 1. ovog člana bez obzira na to da li uzrok invalidnosti već postoji ili će tek nastupiti, odnosno da li je invaliditet postojao a prestao.
Najpre želim da istaknem da je potpuno opravdana intencija autora Modela Zakona da se širokim spektrom normi obuhvati što veći broj životnih oblasti u kojima treba urediti osnove za antidiskriminacijsko ponašanje i postupke u odnosu na osobe sa invaliditetom. Isticanje prava osoba sa invaliditetom da potpuno ravnopravno učestvuju u društvenom životu, tj. u svim segmentima društvenog života, jeste koncepcija vredna hvale.
No prilikom koncipiranja odredaba antidiskriminacijskog zakona u odnosu na osobe sa invaliditetom, između ostalog, treba imati na umu: 1. principe i objektivno validne norme drugih pozitivnih propisa, 2. druge vrednosti i interese koje treba štititi, a u odnosu na koje prava i interesi osobe sa invaliditetom mogu biti suprotstavljeni.
Takođe treba imati na umu da odredbe drugih propisa, konkretno propisa koji uređuju bračnu i porodičnu oblast, zbog specifičnih prilika u odnosu na pojedine grupe ljudi, imaju ustanovljene mehanizme zaštite njihovih prava i pravnih interesa.
Pravo na zaključenje braka
Naime, u odredbi člana 3. stav 1. tačka 1. Modela Zakona, u osobe sa invaliditetom spadaju i osobe sa urođenom ili stečenom intelektualnom i emocionalnom onesposobljenošću. Ove osobe, takođe, a što je u skladu sa duhom, ciljem i sadržajem normi Modela Zakona, treba da imaju jednake mogućnosti, pravo na društveni život i druge prihvaćene vrednosti, s tim što, smatram, u odnosu na njih moramo biti naročito oprezni zbog posebne vrste onesposobljenosti, odnosno invaliditeta, koja vrlo često u odnosu na neke životne relacije i/ili statuse zahteva poseban juristički (kako legislativni, tako i operativnopravni) pristup. Na ove osobe odnose se zaštitni mehanizmi i odredbe Zakona o braku i porodič nim odnosima i Zakona o vanparničnom postupku, kojima se uređuju pravni instituti: 1. produženja roditeljskog prava,
2. lišenja poslovne sposobnosti, i
3. starateljstva.
Osnovna ideja pomenutih pravnih instituta jeste da licu koje nije sposobno za normalno rasuđivanje, te zbog toga nije u stanju da se samo brine o svojim pravima i pravnim interesima, treba obezbediti odgovarajuć i oblik porodičnopravne zaštite, a što se postiže nekim od pomenutih zakonskih instituta (produženjem roditeljskog prava, ili lišenjem poslovne sposobnosti posle kojih se primenjuje starateljstvo), u skladu sa uzrastom dotičnog lica i okolnostima slučaja.
Smatram da u određenom broju slučajeva, nažalost, moramo priznati da i pored intencije i truda da se osobama sa intelektualnom ili emotivnom onesposobljenošću pruže jednake mogućnosti, ovo ne može značiti prenebregavanje nedostatka njihovih kapaciteta. Prenebregavanje pomenutog može rezultirati štetom po prava i interese ovih osoba, a to svakako ne bi bilo u skladu ni sa etičkim normama i principima ravnomerne distribucije opterećenja i povlastica. Naime, ravnomerna distribucija opterećenja i povlastica podrazumeva, odnosno zahteva respektovanje osobenosti statusa, potreba i potencijala onoga kome se isto distribuira. Previdom da kod osoba sa psihičkim i emotivnim onesposobljenostima postoji poseban, odnosno umanjen kapacitet brige o svojim
pravima i interesima, možemo ih učiniti opterećenim, odnosno potencijalno izloženim teretima sa kojima neće moći da se nose.
Konkretno, u odnosu na zaključenje braka, u aktuelnom Zakonu o braku i porodičnim odnosima (ZBPO), u članu 45. stoji: Brak ne može zaključiti lice koje zbog duševne bolesti ili iz drugih razloga nije sposobno za rasuđivanje.
Takođe, Nacrtom Porodičnog zakona (NPZ), koji u mnogo čemu
predstavlja napredan i moderan tekst, članom 3. stavom 2. je predviđeno: Brak se može sklopiti samo na osnovu slobodnog pristanka budućih supružnika.
Nacrt istog zakona kaže: Brak ne može sklopiti lice koje je nesposobno za rasuđivanje.
Aktuelni ZBPO, kao i NPZ, predviđaju da je ništav brak koji zaključ i lice koje (zbog duševne bolesti ili iz drugih razloga) nije sposobno za rasuđivanje. Valja istaći da je tekst NPZ bio na razmatranju kod stručnjaka za porodično pravo iz zemalja Zapadne Evrope, te da niko nije stavio primedbe na njegove odredbe. Takođe, smatram da su citirane normativnopravne odredbe u skladu sa opštim vrednostima, konceptom ljudskih prava i da nisu diskriminatorne već da, uvažavajući specifič nost osoba sa izvesnim nedostacima, za cilj imaju zaštitu njihovih prava, ali i prava drugih osoba.
U skladu sa navedenim, u dotičnoj normi Modela Zakona treba uvažiti specifičnosti koje se odnose na osobe sa intelektualnom i emotivnom onesposobljenošću u odnosu na pravo na zaključenje braka, te pod diskriminacijom ne smatrati onemogućavanje zaključenja braka osobama sa intelektualnom i/ili emotivnom onesposobljenošću koje nisu sposobne za rasuđivanje.
Pravo na usvojenje
Važno je istaći da je porodičnopravni institut usvojenja takav da je koncipiran kao pravo deteta trajno lišenog roditeljskog staranja na odgovarajuć i oblik porodičnopravne zaštite. Usvojenje je u Konvenciji o pravima deteta, u ZBPO, kao i u NPZ osmišljeno sa pozicije potreba deteta i njegovog prava da se razvija u porodičnom okruženju, odnosno u usvojilačkoj porodici u slučaju trajne nemogućnosti življenja sa prirodnim roditeljima, a u slučajevima i pod uslovima predviđenim zakonom.
U skladu sa tim, usvojioci se biraju tako da odabir ide u susret potrebama i pravu deteta, a ne obrnuto. Usvojenje, dakle, niti u jednom propisu (međunarodnom dokumentu i domaćem propisu), kao ni u pravnoj teoriji i teoriji socijalnoga rada, nije koncipirano kao pravo usvojilaca, već pravo deteta – usvojenika. Ovo stoga što je detetu bez roditeljskog staranja potrebno obezbediti adekvatne uslove za rast, razvoj, vaspitavanje, obrazovanje i dr.
Dakle, imajući u vidu navedeno, moram da kažem da je vrlo neuobič ajeno u Modelu Zakona (član 31. stav 2. tačka 4.) usvojenje postavljeno kao pravo osobe sa invaliditetom. Ovo se kosi sa konceptom usvojenja kao porodičnopravnog instituta, i smatram da bi dotična odredba trebalo da bude promenjena, te da svojim slovom i duhom poštuje i prati suštinu instituta usvojenja.
U skladu sa navedenim, smatram da u Modelu Zakona ne treba
da stoji da se diskriminacijom iz stava 1. člana 31. smatra postavljanje posebnih uslova osobama sa invaliditetom za vršenje prava na usvojenje.
Smatram da, umesto predmetne norme, ima mesta normi kojom
se zabranjuje diskriminacija osoba sa invaliditetom u odnosu na porodič nopravni institut usvojenja i primenu prava deteta da bude usvojeno, s tim što ova norma treba da:
a) poštuje principe usvojenja kao oblika porodičnopravne zaštite deteta trajno lišenog roditeljskog staranja,
b) bude postavljena sa aspekta prava deteta (child oriented), c) vodi računa (naročito) o osobama sa intelektualnom i/ili emotivnom onesposobljenošću kao potencijalnim usvojiocima, u tom smislu da jasno ustanovi distinkciju između nedostatka roditeljskog potencijala ovih osoba u odnosu na usvojenika u načelu, s jedne strane, i prava deteta trajno lišenog roditeljskog staranja da mu u usvojiteljskoj porodici budu pruženi uslovi za nesmetan život i razvoj, s druge strane – u korist predmetnih prava deteta.