Prava osoba sa invaliditetom
Damjan Tatić
U okviru reprezentativne edicije “Suočavanja” beogradski Centar za unapređivanje pravnih studija objavio je zbornik radova Prava osoba sa invaliditetom.
Zbornik sadrži 33 naučna rada i referata podneta na stručnoj konferenciji “Pravni aspekti invalidske zaštite”, kao i predgovor i obiman rezime na srpskom i engleskom jeziku.
Konferenciju je u aprilu 2002. godine organizovao Centar za unapređivanje pravnih studija, u saradnji sa Koordinacionim odborom invalidskih organizacija Srbije, Beogradskim centrom za ljudska prava i Helsinškim odborom za ljudska prava, a uz finansijsku podršku Fonda za otvoreno društvo. Reč je o prvom skupu te vrste održanom na nivou Republike Srbije, istinskom pionirskom poduhvatu. Na 450 stranica zbornika predstavljeni su radovi 33 ugledna pravnika, ekonomista, defektologa, sociologa i drugih naučnih radnika. Više od polovine zastupljenih autora i sami su osobe sa invaliditetom.
Zbornik radova podeljen je u četiri tematska bloka. Prvi blok bio je posvećen opštim problemima invalidske zaštite, drugi pravnim aspektima zaštite osoba sa invaliditetom, treći ekonomsko-socijalnim aspektima zaštite osoba sa invaliditetom, a četvrti pravnom statusu invalidskih organizacija.
Jovica Trkulja, urednik zbornika, u nadahnutom predgovoru iscrpno je analizirao neke od gorućih problema vezanih za regulisanje pravnog statusa osoba sa invaliditetom, sprečavanje njihove diskriminacije i podsticanje socijalne uključenosti ovih osoba.
Prvi blok zbornika posvećen je opštim problemima zaštite osoba sa invaliditetom.
S obzirom na veoma široko definisanu temu, radovi su bili raznovrsni i pokrivali su širok dijapazon tema.
Vesna Radoman pozabavila se pitanjem terminologije, dala je različite definicije invalidnosti i bavila se različitim modelima pristupa invalidnosti (medicinskom, socijalnom, bio-psihosocijalnom i Nagijevim modelom). Takođ e se osvrnula na položaj osoba sa invaliditetom u različitim društvima tokom istorije, govoreći i o položaju osoba sa invaliditetom kod nas kroz vekove. Bavila se i potrebama osoba sa invaliditetom i mogućnostima psihosocijalne podrške. Ukazala je i na posebne oblasti gde naročito treba preduzimati stručne i društvene akcije.
Milica Gligorović pozabavila se terminom “posebne potrebe” i ukazala na različite definicije ovog izraza, no nije dala svoju definiciju ovog termina, niti je detaljnije precizirala na koje osobe sa invaliditetom se ovaj termin tačno odnosi. Puna integracija i afirmacija potencijala ovih osoba je cilj kome moramo stremiti, a društvo mora stvoriti uslove za to, ističe Gligorović.
Na prvi pogled deluje da izbor izraza koji se upotrebljavaju u vezi sa pitanjima invalidnosti predstavlja čisto formalno pitanje, no rad Gordane Rajkov jasno pokazuje da je adekvatna upotreba terminologije od suštinskog značaja, pošto upotrebljeni jezik odražava i stav društva prema pojavi koju opisuje. Rajkov opisuje genezu razvoja različitih termina kojima se opisuju osobe sa invaliditetom. Konstatuje da su mnogi od termina, poput “hendikep” ili “osobe sa posebnim potrebama” zastareli, da međunarodne organizacije osoba sa invaliditetom i UN više ne koriste te izraze, jer su prevaziđ eni i nisu više politički korektni.
Zalaže se za ozbiljno bavljenje pitanjem terminologije, insistira na primeni jednoobraznog jezika invalidnosti u Srbiji a kao najprihvatljiviji termin apostrofira “osobe sa invaliditetom”.
Milosav Milosavljević kao ključno pitanje položaja osoba sa invaliditetom apostrofirao je njihovu socijalnu integraciju. Neophodno je ukinuti diskriminaciju ovih osoba! Mora im se priznati pravo na rad, treba poštovati njihova politička prava i slobode.
Osobe sa invaliditetom moraju ostvarivati socijalna prava pod jednakim uslovima kao i svi ostali građani. Inostrana iskustva pokazuju da je usvajanje jedinstvenog zakona o osobama sa invaliditetom nužan preduslov regulisanja njihovog položaja u društvu.
Autori radova u prvom segmentu Zbornika bavili su se najrazličitijim problemima, počev od veoma konkretnih do apstraktnijih, teorijskih pitanja.
Kritikovali su loša rešenja iz domaće prakse, davali predloge nekih konkretnih mera kojima će se stvoriti uslovi za sprečavanje diskriminacije i postizanje istinske ravnopravnosti i socijalne integracije osoba sa invaliditetom.
Primetno je nepostojanje jedinstvene terminologije u vezi sa invalidskom problematikom, te je zbog toga potrebno da se same organizacije osoba sa invaliditetom i stručna javnost što pre pozabave ovim problemom. Radovi Vesne Radoman i Gordane Rajkov predstavljaju vredne putokaze u kom pravcu treba tragati.
Drugi tematski blok je obuhvatio pravne aspekte zaštite osoba sa invaliditetom.
Ovo je bio težišni deo konferencije, autori i diskutanti bavili su se krucijalnim pitanjima za pravni status osoba sa invaliditetom. Posebna pažnja posvećena je problemu diskriminacije osoba sa invaliditetom i najefikasnijim načinima za sprečavanje te diskriminacije. Damjan Tatić razmatrao je međunarodnopravne akte koji regulišu položaj osoba sa invaliditetom, sa posebnim osvrtom na regulativu predviđenu Standardnim pravilima UN za izjednačavanje mogućnosti koje se pružaju osobama sa in validitetom, kao i odredbe opštih međunarodnih dokumenata u oblasti zaštite ljudskih prava.
Predrag Vukasović analizirao je postojeće stanje u pozitivnopravnim propisima koji se odnose na zaštitu osoba sa invaliditetom i osvrnuo se na moguće pravce dalje dogradnje zakonodavnih rešenja u ovoj oblasti. Ukazao je na činjenicu da mnogi od važećih propisa de facto dovode do diskriminacije osoba sa invaliditetom. U sferi socijalne zaštite Zakon o socijalnoj zaštiti još uvek čeka na izmene, a funkcija dodatka za tuđu negu i pomoć je nejasna. Sistem zdravstvene zaštite ne omogućava osobama sa invaliditetom da ostvare bazičnu zdravstvenu zaštitu.
Nužna je temeljita reforma sistema penzijsko-invalidskog osiguranja.
Vukasović je ukazao i na neodgovarajuć u pravnu regulativu u dvema oblastima od suštinskog značaja za socijalnu uključenost osoba sa invaliditetom – obrazovanju i zapošljavanju.
Jedna od ključnih dilema u vezi sa pravnom regulativom statusa osoba sa invaliditetom jeste pitanje da li ovu problematiku treba urediti samo jednim sveobuhvatnim zakonom, svojevrsnim lex specialis-om ili opštim zakonima (recimo zakonima iz sfere obrazovanja, zapošljavanja, socijalne zaštite, bračnih i porodičnih odnosa i sl.) treba regulisati prava i dužnosti osoba sa invaliditetom u pojedinim granama prava? Radovi Damjana Tatića, Predraga Vukasovića, Vladana Jovanovića, Borivoja Ljubinkovića, Borka Nikolić a pružaju prilično jasne smernice: Nužno je usvajanje jednog opšteg, organskog zakona kojim bi se regulisala osnovna prava i predvidela zabrana diskriminacije osoba sa invaliditetom.
No pošto bi iscrpno regulisanje svih pitanja relevantnih za osobe sa invaliditetom samo jednim zakonom bilo praktično teško izvodljivo (takav zakon bi u ovom slučaju po svemu sudeći prerastao u glomazan kodeks od nekoliko hiljada članova!), opšti zakon bi predvideo samo zabranu diskriminacije po osnovu invalidnosti u svim sferama društvenog života uz propisivanje strogih sankcija za prekršioce, dok bi se dalje preciziranje prava i dužnosti osoba sa invaliditetom vršilo opštim sistemskim zakonima (o obrazovanju, radu, socijalnoj zaštiti, penzijskom i invalidskom osiguranju itd.), uz dosledno poštovanje antidiskriminacijskog zakona.
Dosta pažnje posvećeno je analizi stanja u praksi i postojeće pravne regulative u različitim oblastima gde još nije ostvarena zadovoljavajuća socijalna uključenost osoba sa invaliditetom: obrazovanju, zapošljavanju, socijalnoj zaštiti, službama socijalne podrške, zdravstvenoj zaštiti… Snježana Jolić ukazala je na zabrinjavajuću činjenicu da novi Zakon o univerzitetima Republike Srbije ne sadrži ni jednu odredbu kojom bi se regulisalo pravo osoba sa invaliditetom na visokoškolsko obrazovanje. Važeći republički zakoni o osnovnom i srednjem obrazovanju o osobama sa invaliditetom govore samo u segmentima o specijalnim školama. Veći broj autora zalaže se da integrisano školovanje bude opšti princip za obrazovanje osoba sa invaliditetom, dok specijalne škole treba da predstavljaju izuzetak. Njihovo postojanje ima smisla isključivo kada redovni obrazovni sistem ne može da pruži kvalitetno obrazovanje osobama sa invaliditetom. U sferi zapošljavanja, konstatovano je da postojeći Zakon o radu ne sadrži odredbe o zabrani diskriminacije po osnovu invalidnosti prilikom zapošljavanja.
Posebna pažnja posvećena je pitanjima socijalnog položaja i egzistencije osoba sa invaliditetom i njihovih porodica. Konstatovano je da su nužna preispitivanja postojećeg sistema socijalne zaštite. Veći broj autora ukazuje na činjenicu da osobe sa invaliditetom u praksi nisu u mogućnosti da ostvare mnoga prava koja su im zagarantovana važećim zakonima iz sfere zdravstvene zaštite i zdravstvenog osiguranja.