Pogled na invalidnost kroz istoriju
Među uzroke invalidnosti svrstavani su razni razlozi, ali je naglašavana uloga nedovoljne ishrane. Ni sama medicina nije bila pošteđena predrasuda naučnog karaktera, pa se mislilo da je rahitis čest uzrok psihičkih poremećaja kod dece. U nepovoljne faktore koji su pogodovali stvaranju rahitisa, koje je kasniji razvoj nauke opovrgao, svrstavani su alkoholizam roditelja, nedovoljna fizička zrelost majke, česti porođaji i infektivne bolesti. Dobra strana ovih predrasuda bila je u naglašavanju uloge klimatskog oporavka u lečenju dečje invalidnosti. Malokrvnost i bledilo kao fizičke pojave ukazivale su tadašnjim lekarima na moguću vezu organskih i psihičkih poremećaja, a naglašavalo se da deca sa dugim trajanjem bledila i malokrvnosti postaju žrtve zaostajanja u umnom razvoju, koje je pretilo posledicama trajne invalidnosti. Među naslednim i prenosivim bolestima koje su stvarale invalidnost, govorilo se o sifilisu kao pojavi koja razara ćelije nervnog sistema, stvarajući razne paralize, što se ispoljavalo u ponašanju koje se tretiralo kao maloumno ili ludo. Od ostalih bolesti pominjani su razni oblici zapaljenja moždane kore, a retki preživeli od te bolesti bili su suočeni sa trajnim posledicama slepila, gluvoće, mentalnih i motornih poremećaja. Sledeću grupu uzroka invalidnosti činile su razne tuberkuloze moždane kore, a u posebnu grupu svrstavane su bolesti uopšteno nazvane infantilnim oboljenjima mozga. Radilo se o bolestima koje će tek kasnije biti preciznije određene kao razne vrste paraliza i plegija. Na tadašnjem nivou znanja smatrano je da je uzrok ovih pojava bio u nepravilnostima pri stvaranju moždane kore, a neki lekari išli su dotle da su uzrok ovih bolesti tražili u eventualnom potresu mozga kod majke pre trudnoće. Uobičajeno je bilo gledište po kome je većina nervnih poremećaja bila usko povezana sa anatomskim promenama, što je dovodilo do uočavanja veze između “intelektualnih anomalija” i fizičkih nedostataka. Predrasuda, uslovljena ovakvim ponašanjem, bila je u stavu da dete sa ovakvim simptomima fizičke invalidnosti automatski postaje predmet specijalnog školstva, mada se otvoreno priznavalo da svako takvo oboljenje ne mora značiti automatsku mentalnu retardiranost.1 Tih godina malo šta se sa sigurnošću moglo reći o mentalnoj retardiranosti ili, kako su je tada nazivali, slaboumnosti. Tadašnja medicina još nije imala jedinstven kriterijum za definiciju tog stanja. Dok su jedni smatrali da se ova bolest najčešće pojavljuje kod dece sa nestabilnim ponašanjem i “psihopatičkom konstitucijom”, drugi su mislili da je osnovna karakteristika slaboumnosti nedostatak pažnje. Po trećoj vrsti definicije, “abnormalno” dete sa govornom manom bilo je u pedagoškom smislu na lestvici “idiota” prvog stepena. Gluvonemo i slepo dete bili su po toj kategorizaciji na nivou “idiota” drugog stepena. Oba stepena nisu imala primarno medicinski karakter, za razliku od deteta mentalno ometenog u razvoju što je bio čisto medicinski pojam i označavan je “idiotizmom” trećeg stepena. Dakle, ni oni koji su bili zaduženi za lečenje, a ni oni koji su bili zaduženi za vaspitavanje maloletnih invalida, nisu bili lišeni predrasuda o svojim štićenicima i pacijentima, pa stoga i ne treba da se čudimo što je dobar deo medicinskog žargona i leksike u svakodnevnom životu služio i kao mehanizam za uvredu i potcenjivanje.
Nerazvijenost medicine dovoljno ilustruje mišljenje da se psihičkoj abnormalnosti ne može postaviti zahtev strogo naučnog karaktera, jasnog postavljanja granice i stepenovanja različitih stanja. Neki lekari su bili protiv svake klasifikacije kao takve, dok su drugi pravili relativno jednostavne opisne kategorije. Profesor Kufner, vodeći autoritet na polju medicinskog razumevanja invalidnosti, postavio je tri stepena na kojima se bazirala mentalna retardiranost. Sva tri stepena bila su u parovima.
Prvi stepen podrazumevao je par tupoglavost-idiotizam, drugi slaboumnost-imbecilnost, a treći, možda najlakši, nedotupavost-debilnost.
On je izložio mišljenje da je anatomsko merilo slaboumnosti nedovoljan razvitak celokupnog organizma ili pojedinih organa.
Drugim rečima, svaki fizički invalid, koji je rođen sa tim nedostacima, imao je mentalno slabije razvijene kapacitete i samim tim nije mogao računati na ravnopravnost u društvu, obrazovanju i vaspitanju sa zdravim osobama. Sa pedagoškog stanovišta postojala je posebna kategorizacija prema sposobnostima dece za obrazovanje. Po njoj su slaboumni na nivou debila bili sposobni za obrazovanje i vaspitanje. Imbecilna lica bila su sposobna za vaspitanje ali ne i za obrazovanje. Treći stepen obuhvatao je invalide nesposobne i za obrazovanje i za vaspitanje, koji su dobijali, nimalo laskav, epitet idiota. Najteži oblik slaboumnosti bio
je kretenizam. Takvi invalidi nisu mogli da nauče čitanje i pisanje, a kretenizam je povezivan sa nepravilnim radom štitne žlezde. Među predrasude tadašnje medicine spadalo je verovanje da je moguće povući znak jednakosti između duševne i fizičke zaostalosti. Razlog javljanja invalidnosti tumačen je kao posledica poremećaja “unutrašnje sekrecije ćelije”, što je bilo daleko od istine. Registar zabluda rastao je sa pokušajem da se “slaboumnoj” deci pripišu neke posebne fizičke karakteristike, bilo da se radi o raznovrsnim oblicima lobanje ili o drugim manjim oblicima fizičkih deformiteta. Poseban kuriozitet bilo je verovanje da je izvestan procenat levaka imao fizičku invalidnost sa mogućim posledicama na mentalnom planu. Fizički opis invalida tako se kretao u dijapazonu od pravilnog uočavanja invalidnosti do donošenja zaključaka o invalidnosti na osnovu navodnih anomalija, koje same po sebi to uopšte nisu bile. Ipak, poznavaoci dečje patologije povremeno su upućivali apele za povišen oprez, insistirajući da ni jedna od fizičkih karakteristika nije glavna, nego da se radi samo o sekundarnim posledicama maloumnosti, mada je naglašavano da neke od tih anomalija može imati i čovek bez invaliditeta.2 Slika mentalne i psihičke invalidnosti ubrzano se menjala kroz ceo 20. vek. Razne škole psihijatrije imale su različite pristupe pacijentima, uključujući i one koje su odbacivale pravo bolesnika na dostojanstvo i donošenje odluka. Za razliku od ne tako davne prošlosti, kada su mentalni bolesnici bili predmet prezira i poruga, status i pogled društva na te bolesti promenio se toliko da je ludilo počelo da uživa neku vrstu kulturnog prestiža, naročito u nekim umetničkim krugovima. Uzalud su psihijatri upozoravali da ludilo nije kategorija koja bi mogla estetski da zavede publiku i stvaraoce, već da je u pitanju stanje koje se ne može opisati pozitivnim rečnikom. Upravo zato što je medicina sklona negativnom određenju mentalnih bolesti, po pravilu sve naučne rasprave o njima daju sliku čudovišta promašenog na ličnom i grupnom planu i skoro po automatizmu isključuju bolesnika iz ljudske zajednice baš na osnovu mentalne različitosti. Neki psihijatri veruju da se iza ludila krije ritual neuspešne pobune. Pošto se radi o stanju koje nije lako opisati normalnim rečima, diskurs mentalnih bolesti pati od razdvajanja i naglašavanja pojedinih aspekata na štetu celine. Jedni naglašavaju da je ludilo kriza identiteta, gubitak jedinstvene ličnosti i rascepkanost između raznih osećanja što dovodi do stanja nesigurnosti i osećaja da je bolesniku uskraćena sloboda. Drugi ističu da su svi ljudi u svom životnom iskustvu doživeli splet mentalnih osobina koje karakterišu psihičke bolesnike: beznađe, samokažnjavanje, strah, gubljenje navika, odsustvo fizič kih zadovoljstava, osećaj zbunjenosti i panike. Diskurs isključenja mentalnih bolesnika jači je zbog podsvesnog straha da svako može da upadne u njihov svet i iz straha da se to ne desi ljudi najčešće žele da takve bolesnike vide izvan svoje sredine, a na psihijatriji je, po prećutnom društvenom mišljenju, da taj proces ubedljivo obavi preko medicinskih znanja i statusa koje ona nose, ali i upotrebom raznih tehnika isključivanja. U novije vreme sama psihijatrija stavlja sebe pod znak pitanja, istražujući da li su mentalni bolesnici devijantne osobe i prestupnici neophodni zajednici da bi im ona pripisala vlastite negativne osobine.
Dvosmislenost pristupa prema mentalnim bolesnicima može se porediti sa dvosmislenošću odnosa društva prema invalidima drugog porekla. Sa jedne strane, dopušteno im je da učestvuju u društvenom životu na mestima i u okolnostima u kojima je njihov hendikep tolerisan kroz dva arhetipska lika: dvorske lude i genijalnog umetnika. Sa druge strane, izlagali su ih ruglu, odbacivali, uskraćivali im prava baš zato što je slika njihove bolesti mogla da zapreti svakom pojedincu. Etnopsihijatrija, iako veoma mlada naučna disciplina, postigla je veliki rezultat otkrivši da se psihička bolest priznaje i vrednuje samo tamo gde je prepoznata u okviru određene kulture. Može se reći da pojedini vidovi duševne bolesti mogu postati i neka vrsta modnog trenda. Tako je velika histerična kriza iz 19. veka, koja je odigrala veliku ulogu u istoriji psihoanalize, nestala sa medicinske scene u toku 20. veka, a njeno mesto zauzela je frigidnost, koja je u to vreme bila vrlina, a danas se smatra za manu i poremećaj. To je ipak pomak u diskursu moći znanja u poređenju sa drevnim društvima. Ludak je prvo imao atribute svetosti, bez obzira da li se radilo o demonskoj ili religioznoj kategoriji. Od renesanse i reformacije preovlađuje naučni pogled, prema kome psihički bolesnici predstavljaju opasne osobe asocijalnog tipa zajedno sa kriminalcima, razvratnim osobama i prosjacima. Prvi azili za njihov smeštaj bili su karakteristični po izmešanosti ovih isključenih kategorija.3 Tako je medicina postala utočište razlozima za isključivanje invalida svih vrsta, a posledica isključivanja bila je izolacija bolesnog pojedinca od društva i porodice.
Ljubomir Petrovic
A VIEW ON DISABILITY THROUGH HISTORY
Summary
Through history, attitudes towards people with disabilities were going through various phases, from acceptance and rejection to reacceptance. There were four types of disability: the first one was gained in wars, the second one was a consequence of disease or trauma at birth, the third one resulted from a conflict with the law, while the fourth one was a result of accidents at work. The law regulations towards people with disabilities were restrictive and discriminating.
Rejecting people with disabilities was most often a consequence of fear of disability, whether it was understood as the violation of God’s norms or only as a consequence of disease. Superstition often determined the level up to which people with disabilities would be accepted or rejected, even the methods they would be treated with. There were many assumptions about the appearance of disability with children, which were later rejected. The age limit of mothers-to-be, parents alcoholism and frequent deliveries were believed to be responsible for disability. In the state of Yugoslavia, it was believed that there were about 159,887 of disabled people with disabilities of various causes and levels.
A country with catastrophic health situation and insufficient hygienic culture, such was Yugoslavia between two World wars, had many reasons to define the state of disability. Definitions and their view of disability cause reveal the level of development of health and educational policy towards people with disabilities as a social group. People with disabilities were generally always thought of in the context of incapability in comparison with people without disabilities.
A physical description of people with disabilities in medical sciences was in range from the proper perception of disability to making conclusion about disability based on the assumed anomalies which actually were not that. Gradually, medical sciences rejected prejudices against people with disabilities but this was a long process.
Key words: disability, marginalization, treatment and prejudice.
- Žan Demur, “Biologija slabomislenog deteta”, Glas nedužnih, god. I, br. 4, april 1928. godine, str. 105-109. [↩]
- Josip Zeman, “Slaboumnost”, Glas nedužnih, god. I, br. 7-8, septembaroktobar 1928. godine, str. 204-208. [↩]
- Rolan Žakar, Ludilo, Beograd 2000. god, str. 7 – 22. [↩]