Pogled na invalidnost kroz istoriju
Ljubomir Petrović
Institut za savremenu istoriju Beograd
Rezime: Stavovi prema invalidima, tokom istorije, prolazili su kroz razne faze krećući se od prihvatanja, preko odbacivanja, do ponovnog prihvatanja.
Postojala su četiri oblika invalidnosti: prvi se sticao u ratovima, drugi je bio posledica bolesti i trauma na porođaju, treći je proisticao iz sukoba sa zakonom, dok je četvrti bio rezultat nesreća na radu. Zakonski propisi prema invalidima bili su restriktivni i diskriminatorske prirode. Odbacivanje invalida bilo je najčešće posledica straha od invalidnosti, bez obzira da li se ona shvatala kao kršenje božanskih normi ili samo kao posledica bolesti. Praznoverje je često određivalo do kog će stepena invalidi biti prihvaćeni ili odbačeni, pa i to kakvim će se metodama lečiti. Bilo je puno pretpostavki o nastanku invalidnosti kod dece, koje su kasnije odbačene. Starosna granica porodilja, alkoholizam roditelja i česti porođaji bili su optuživani za nastanak invaliditeta. U jugoslovenskoj državi smatralo se da postoji oko 159.887 invalida različitih uzroka i stepena invaliditeta.
Zemlja sa katastrofalnom zdravstvenom situacijom i nedovoljnom higijenskom prosvećenošću, kakva je bila Jugoslavija između dva svetska rata, imala je mnogo razloga da definiše stanje invalidnosti. Definicije i njihovo viđenje uzroka invaliditeta otkrivaju na kom su stepenu razvoja bile zdravstvena i pedagoška politika prema invalidima kao društvenoj grupi. O invalidima se uopšteno razmišljalo uvek u kontekstu nesposobnosti u poređenju sa osobama bez invaliditeta. Fizički opis invalida u medicinskim naukama kretao se u dijapazonu od pravilnog uočavanja invalidnosti do donošenja zaključaka o invalidnosti na osnovu navodnih anomalija koje same po sebi to uopšte nisu bile. Medicinske nauke postepeno su odbacivale predrasude o invalidima, ali to je bio dugotrajan proces.
Ključne reči: invalidnost, marginalizacija, lečenje, i predrasude.
Problem istorije osoba sa invaliditetom kompleksan je zbog toga što se o njima razmišljalo, a i sada se to često čini, kao o jednoj marginalnoj grupi bez prava na svest o svom položaju u prošlosti i sadašnjosti.
Oni, prema takvim predrasudama, nisu u stanju da dosegnu čak ni obrise saznanja o sopstvenoj budućnosti. Pisanje istorije ove socijalne grupe tim je problematičnije što se susreće sa nerazumevanjem dela društva koje nije sklono priznanju da je potrebno izgraditi svest o invalidima kao populaciji koja ima sva prava na ravnopravan društveni tretman. Tokom vekova bili su, u najboljem slučaju, samo uzgredna posledica loše zdravstvene situacije ili deo ranjenih boraca koji su, posle borbi i ratova, tonuli u mrak anonimnosti još dublji od onog koji je okruživao tzv.
“malog čoveka” u sudaru sa “velikom” istorijom. Postojala su još dva oblika invalidnosti koji su, svaki za sebe, izazivali nove predrasude, strahove i paušalne ocene. Kategorija osakaćenih silom zakona bila je arhaič na, svojstvena gruboj fizičkoj represiji starog i srednjeg veka, mada su njeni derivati u vidu javnih pogubljenja praćenih mučenjem osuđenih opstajali do 19. stoleća, a obuhvatala je kriminalce osuđene na gubitak nekog dela tela zbog raznih zločina. Invalidnost kao posledica presude dala je dodatni pečat srama shvatanju invalidnosti. Negativna percepcija samo se povećala napretkom tehnologije i ulaskom u doba mašina.
Pojavili su se invalidi rada kao kategorija ljudi koje je nesreća na poslu izbacila iz lanca proizvodnje i načinila od nekih socijalne slučajeve beskuć nika sklonih prosjačenju i lutanju.
Tokom istorije, položaj invalida bio je podložan društvenim promenama.
Nisu oduvek opstajali na marginama interesovanja socijalnih sredina iz kojih su poticali. U praistoriji, bez obzira na kratak životni vek stanovništva, odnos prema invalidima bio je humaniji od institucionalizovanih postupaka lišavanja života i odbacivanja svojstvenih budućim civilizovanim društvima. Antropološka istraživanja pokazala su da je u periodu, koji je prethodio pojavi države, položaj invalida bio mnogo bolji nego što bi se dalo očekivati. Neki nalazi svedoče da su invalidi koji su preživeli godine ranog i srednjeg detinjstva, koje su bile kritične i za zdravu populaciju, uživali određene prednosti vezane za magijske kultove.
Pošto su ih “više sile” na rođenju obeležile fizičkim nedostacima, verovalo se da imaju određenu magijsku ili medijumsku ulogu u kontaktiranju sa onostranim. To je doprinosilo jačanju njihovog društvenog položaja bez obzira na nedostatak sposobnosti za privređivanje.1 Kroz istoriju medicine postojala su tri teorijska koncepta invalidnosti.
Medicinski model bio je dominantan još od prvih uočavanja postojanja invalida i svodio se na ideju da je invaliditet individualni problem izazvan bolestima, povredom ili drugim vidovima pogoršavanja zdravstvene situacije. U okviru tog modela ublažavanje invalidnosti bilo je moguće samo lečenjem, rehabilitacijom i pružanjem podrške u cilju adaptacije osobe sa invaliditetom na njeno stanje. Društvena izolacija i segregacija svih invalida bile su neizbežne posledice ovako rigidnog modela, kome je u centru pažnje bilo samo oštećenje invalidnih lica.
Razvoj medicinske sociologije doprineo je stvaranju socijalnog modela invalidnosti. U tom modelu razlikuju se bolest i invalidnost. Za pobornike ove ideje, invalidnost je stanje “praznog prostora” između kapaciteta invalida i zahteva okoline u kojoj on deluje. Tako je invalidnost postala skup različitih, pretežno socijalno određenih stanja, koja zahtevaju socijalnu akciju. Svrha akcije postiže se modifikacijom sredine, što omogućava učešće invalida u svim oblastima življenja. Tako se, kao reakcija, stvorio drugi ekstremni prilaz, u kome nije bilo mnogo mesta za lečenje kao vid osposobljavanja i zaštite ove društvene grupe. Biopsihosocijalni model pokušao je da prevaziđe velike suprotnosti prethodnih paradigmi, tvrdeći da invalidnost može da bude samo posledica negativne interakcije između tri faktora. Prvi faktor tiče se ličnosti same osobe, pola, starosti, obrazovanja, načina savlađivanja stresne situacije i ukupnog obrasca ponašanja. Drugi, definiše se kao “kontekstualni faktor” sredine, u koji spadaju različite kategorije, kao što su oštećenje, aktivnost, participacija, socijalni stavovi, tehnologija, okolina, službe za podršku, opšti državni sistemi i socijalna politika prema invalidima. Naruš ena zdravstvena situacija pojedinog invalida čini treći faktor negativne interakcije. Sva tri modela invalidnosti uticala su i na stvaranje raznih definicija invalidnosti. Te definicije mogu se uopšteno podeliti na pravne, u suštini samo normativne, predstave o invalidnosti i one svestranije, koje su poslužile za stvaranje postojećih modela invalidnosti.
Slabosti normativnih definicija leže u činjenici da se bave isključivo definisanjem osoba sa invaliditetom, a zapostavljaju invalidnost kao problem.
Jedna od definicija bitnih za stvaranje adekvatnih modela invalidnosti, koju je krajem prošlog veka osmislila Svetska zdravstvena organizacija (WHO), “Međunarodna klasifikacija funkcionisanja, invalidnosti i zdravlja” (ICIDH 2) , polazi od pretpostavke da je invalidnost gubitak ili ograničenje aktivnosti društvenog učešća na istom nivou sa osobama bez hendikepa zbog barijera vezanih za socijalni status ili okolinu.
Pravne predstave o invalidima postojale su još u rimskom pravu.2
Osobe sa hendikepom tada su bile podeljene na dve kategorije. Prva od njih ticala se svih oblika invalidnosti shvaćenih kao deformisanost i defektnost.
Drugi oblik invaliditeta, koji Mišel Fuko definiše kao “nakaznost”, obuhvatao je medicinski hermafroditizam, sijamske blizance i druge oblike teških deformiteta. Brojni istorijski izvori sve do 17. veka svedoče o strašnoj sudbini retkih osoba sa hermafroditizmom. Bile su posmatrane kao čudovišta, ubijane su i spaljivane na lomačama poput veštica. Do sredine 18. veka nakaznost se tretirala kao krivično delo i kršenje čitavog niza prirodnih i pravnih propisa.3 Određivanje invalidnosti u pravnoj sferi više je bilo negativno u smislu naglašavanja razlika osoba sa invaliditetom od pravne kategorije zdravih ljudi. Pravno definisanje pojma ratni invalid nosilo je sa sobom neke od posledica predrasuda prema invalidnosti, ali i pečat nastojanja da što manji broj osoba bude na teretu državnog budžeta. Pod ratnim invalidom u Kraljevini Jugoslaviji podrazumevao se vojni obveznik, dobrovoljac ili četnik koji je bez svoje krivice zadobio stanje invalidnosti. Pod okriljem zakona bili su i ratni zarobljenici, pa i građanski invalidi ukoliko su tokom vojnih operacija ili kao posledicu ratnih zločina okupatora stekli invalidnost.
Tek kasnije, u grupu socijalno zaštićenih osoba uvršteni su i vojni invalidi koji su tokom mirnodopskog razdoblja vršili vojne dužnosti i kao posledicu bolesti ili povrede zadobili trajno fizičko oštećenje. Njihova prava priznavala su se i civilima i žandarmima koji bi pri vršenju službe u svojstvu zvaničnika prilikom potera, sukoba sa odmetnicima ili odbrane granice bili onesposobljeni. Na prelazu iz kategorije vojnih u invalide rada bili su radnici vojnih zavoda, majstori i šefovi tih institucija. Na ovu vrstu socijalne zaštite nisu imali pravo vojnici koji su se predali neprijatelju, civili koji su izbegli vršenje vojne dužnosti i osobe koje su same sebi nanele bolesti ili trajne fizičke povrede sa namerom da budu oslobođ ene vojnih i građanskih obaveza u slučaju rata. Gubitak prava na socijalnu zaštitu usled sticanja ratne invalidnosti kasnije se proširio i na osobe kažnjene zatvorom dužim od dvanaest meseci, robijom ili zatočenjem, gubitkom čina i vojničke, odnosno građanske časti tokom ratnih dejstava. Prava ratnih invalida sticali su i državljani Kraljevine Jugoslavije koji su šest nedelja posle demobilizacije zadobili rane ili bolesti koje su bitno smanjile njihove sposobnosti za rad u privredi.4 Uprkos guranju invalida kao osoba na margine društvene brige u prošlosti, problem invalidnosti u socijalnoj sferi tražio je uređenje složenih institucionalnih mreža kao struktura za prihvat invalida, a istovremeno te institucije služile su kao instrument odbrane društva od onoga što se smatralo nespojivim sa estetskim, medicinskim i društvenim kriterijumima fizički i mentalno zdravog čoveka. Opšti strah od bolesti i nesposobnosti, sujeverje kao poseban vid moći neznanja i nepoznavanje medicinskih aspekata invalidnosti, na tadašnjem stepenu razumevanja telesnih i psihičkih funkcija ljudi, bili su polazište za stvaranje niza predubeđ enja o nenormalnosti invaliditeta. Strah od stvarne ili zamišljene prenosivosti invalidnosti na zdrave osobe, usled neuviđanja razlika izmeđ u bolesti i njenih posledica, doveo je do socijalne tabuisanosti psihič kih i fizičkih invalida. Stvorio se grupni identitet zdravih osoba nasuprot kategorijama trajno bolesnih lica. Bila je to posledica stvaranja identiteta kao osnovnog svojstva ličnosti. Identitet kao socijalna pojava postiže se postavljanjem pitanja ko sam ja i gde pripadam.5 Kolektivni identitet pretpostavka je za vršenje procesa individuacije. Identitet se stiče preko formiranja, prvo kulturnog, a posle toga personalnog. Unutar kulturnog miljea stvaraju se kulturni kodovi, vrednosni sistemi, religijski i ideološki pogledi, viđenja sveta, grupne norme, razne kulturne namere, kognitivni sistem, neke psihološke crte i mentalitet. Kulturni identitet predstavlja referentni sistem za orijentaciju pojedinaca.6 Identitet grupe gradi se pretežno preko uviđanja razlika između jedne i ostalih grupa, znači uvek sa posmatranjem drugog i drugačijeg, bez obzira kojoj kategoriji pripadale te razlike: klasnoj, rasnoj, materijalnoj, socijalnoj ili nekoj drugoj. Ljudi sa primetnim fizičkim i psihičkim nedostacima postali su deo pogleda na “drugog” u smislu njihove izopštenosti iz nekih društvenih tokova. Subjektivna povezanost defektnog i delikventnog, unutar diskursa pravnih, medicinskih i socijalnih ustanova od srednjeg veka do sredine 20. veka, bila je rezultat materijalizacije strahova od invalidnosti. Zahtev društva da se razne fizičke i psihičke anomalije izjednače sa pojmom nenormalnog doveo je do medicinskosudske saradnje u formiranju povezanosti između opšteg pravnog pojma delikvencije i medicinskog pojma bolesti. Bio je to početak funkcionisanja neke vrste društvene moći, koja se može definisati kao moć normalizacije. Glavna funkcija te moći bila je represivna,7 a mehanizmi njenog delovanja bili su proizvod multidisciplinarne saradnje raznih naučnih grana, ali i izraz zaslepljenosti raznim vrstama retrogradnih strahova tako dobro oličenih u srednjovekovnom isključivanju gubavaca ili novovekovnom kontrolisanju osoba zaraženih kugom.
Marginalizacija invalida bila je svedena na običaje odbacivanja ili u najboljem slučaju obavljanja vlasti nad svim vrstama bolesnih i nenormalnih osoba, koja se svodila na dejstva diskvalifikacije, odbijanja, nepriznavanja i lišavanja kao dela postojećih negativnih koncepata mehanizama isključivanja društveno nepoželjnih. Stavljanje invalida, pa i psihički bolesnih ljudi u azile i druge modele velikog zatvaranja, vremenom se transformisalo izmenom tipa vlasti od apriornog isključivanja ka uključivanju invalida u kontrolisane državne okvire, ali to još uvek nije značilo priznavanje prava invalidima, nego više pasivnu konotaciju kontrole nad njima. Još jedan aspekt stvaranja prezira i predrasuda prema invalidima ležao je u njihovom povezivanju sa nakaznošću kao pravnoj pojavi narušavanja prirodnih i društvenih zakona već samim svojim postojanjem.
Sijamski blizanci, manjak ili višak organa, ekstremiteta i razni deformiteti činili su skup kategorije nakaznosti. Lik “nakaze” bio je izazov za pravne sisteme, pošto oni nisu podnosili izuzetke od onoga što se smatralo normalnim i uobičajenim. Upravo zato što nije postojao adekvatan pravni odgovor na pojavu čoveka sa deformitetom, to se smatralo najvećom opasnošću za uspostavljeni red, pa čak i povredom osnovnog morala definisanog kao sličnost Boga i ljudi. Samim tim bio je to napad i na religioznu sferu življenja. Društveni odgovor na ovu vrstu izazova svodio se na tri kategorije: prva se ticala fizičkog uništenja nakaze, druga medicinske brige o takvim pojedincima, a treća, najbliža opštim vrednosnim religioznim stavovima, insistirala je na milosrđu kao odgovarajućoj emociji na pojavu takvog oblika invalidnosti. Osoba sa oblicima psihičkog invaliditeta, ako se o mogućnosti izlečenja bolesti moglo uopšte razmišljati u srednjovekovnoj medicini, spadala je u drugu kategoriju pojedinaca koji su se mogli “popraviti” i ponovo uključiti u opšti društveni okvir. Tokom razvoja medicinskih nauka stopa učestalosti pojave ljudi koji su se mogli psihički reoblikovati, shodno društvenim namerama, bila je mnogo veća od stope pojava nakaze. Referentni okvir ovog tipa invalidnosti stvaran je u saradnji porodice i institucija za “popravljanje”, koji su je činom izlečenja zapravo podržavali. Bila je to složena igra sukoba interesa privatnog i javnog, u čijem je centru bio sistem podrške, koji se stvarao između porodice, škole, radionice, ulice, crkve, policije i medicinskih institucija. Tako je invalid postao javno biće pretežno zbog toga što je pojedinac za “popravljanje” bila veoma česta društvena pojava, a bilo ju je komplikovano odrediti zato što je podrazumevala da se takav pojedinac uglavnom nalazio na samoj ivici između psihotičnog i normalnog ponašanja. Uprkos napretku opšteg znanja o bolestima, nenormalne osobe ostale su i tokom većeg dela 19. veka obeležene onim što je Mišel Fuko možda preoštro nazvao oblikom “nakaznosti u povlačenju” unutar medicinskog i sudskog diskursa. Postojeć i sistemi vlasti i znanja stvorili su sliku tehnologije ljudske anomalije kombinujući naučna dostignuća sa predrasudama o tome šta je izazivalo bolesti čije su posledice stvarale invalidnost.8 Iza sveprisutnog a nikad adekvatno definisanog straha od invalidnosti, pogotovu psihičkih oblika, ležala je težnja da se spreči povratak pojedinca i društva na oblike instiktivnog ponašanja koji su definisali život prvobitnih zajednica, pa se tako iza ovog straha krije tenzija između primitivnog dela ljudske psihe i socijalnog ponašanja sa elementima etike.9 Ipak, izopštenost invalida nikada nije bila apsolutna. Ono što je Erih From uopšteno nazivao “zadovoljstvom doživljaja ljudske solidarnosti” ispoljavalo se kroz neke vidove pomoći humanih pojedinaca i organizacija. Ni ova solidarnost nije bila lišena predrasuda i iskrivljenih predstava. Od retkih osoba, spremnih da se prihvate odgovornog posla staranja o invalidima, stizala su upozoravanja da su njihovi štićenici “nemoćnici” osuđeni da postanu “duševno obamrli” i “moralno srozani” ukoliko se društvo ne prihvati obaveze spasavanja onoga što se navodno moglo sačuvati od njihove “duše”. U zahtevima za veću društvenu i državnu aktivnost u pomaganju invalidima išlo se do velikog paradoksa proglašavanja običaja ubijanja tek rođenih invalida među “divljim plemenima” humanijim u odnosu na rašireni “nehat” civilizovanih država prema njima. Drugim rečima, podržavalo se pravo svake političke zajednice da, prema verskim i ekonomskim mogućnostima i načelima, reši invalidsko pitanje svim sredstvima, pa čak i nasilnim uklanjanjem ove populacije.10 Položaj invalida u jugoslovenskim zemljama do 20. veka Predrasude prema invalidima nesumnjivo spadaju u pojave i procese “dugog trajanja”. Nemar jugoslovenske države i društva prema njima prouzrokovan je i nekim crtama mentaliteta koji istraživači opisuju kao “pagansku dvostrukost”. Ona je nastala kao posledica nedovoljne ukorenjenosti hrišćanstva kod Srba. Karakteristični obrasci ponašanja mentalnog diskursa prisustva paganskih relikata, u svesti pojedinaca i kolektiva, ispoljavale su se u postojanju dvostrukog morala i odsustva solidarnosti među ljudima.11 Srpska medicina u srednjem veku polazila je od ideje da su patološ ka stanja, pa i invalidnost, posledice zlih demonskih sila, koje su, navodno, ušle u ljude. Preporučivalo se, u skladu sa sveprisutnim verskim misticizmom, da bolesnike treba lečiti egzorcizmom. Ipak, bilo je i određ enog napretka u odnosu prema invalidnoj deci, koja su, pre pojave hrišćanstva, bila odbacivana ili ubijana. Milosrđe prema bližnjem, jedna od centralnih tema nove religije, nametalo je aktivnu brigu vernika za bolesne, stare i nemoćne osobe. Manastiri i monasi postali su utočište, sklonište i zaštitnici za nenormalne, bolesne, stare i invalide. Među svetač kim milosrdnim delima važno mesto pridavalo se deljenju pomoći “ubogim” ljudima, što je bila grupna odrednica pod kojom su se nalazili i invalidi raznih vrsta i stepena oštećenja. Srpski invalidi u srednjem veku okupljali su se oko kapija prestonica ili manastira u potrazi za milostinjom, od koje su životarili. Diskriminacija prema njima ogledala se u odlukama pravnih normi, koje su ih smatrale za ljude lišene poslovnih sposobnosti. Retki pismeni ljudi, u još ređim izvorima koji su svedočili o njihovom statusu, proglašavali su ih “ništima” i pasivnim objektima hvaljenog milosrđa. Vladari i vlastela imali su običaj da živote invalida učine snošljivijim u granicama tadašnjeg vremena. Među čudima moštiju srpskih svetaca iz dinastije Nemanjića važno mesto zauzimalo je izleč enje bolesnika i invalida, a sveti Sava osnovao je karitativne bolnice pri manastirima po ugledu na vizantijske azile. Sudeći prema sačuvanim zapisima medicine iz srednjeg veka, gluvoća i slepilo bili su veoma zastupljeni kao uzroci invalidnosti, a lekovi za te bolesti bili su određeni isključ ivo na osnovu simptomatologije. Nije bila retkost da se mentalni bolesnici drže u okovima. Smatralo se uopšteno da su osobe sa invaliditetom bile definitivno onesposobljene za rad i obrazovanje, tako da se o njihovom eventualnom usavršavanju nije ni razmišljalo. Zato su postojale posebne norme po kojima su se “ubogi” hranili po srpskim crkvama.
Postojala je i obaveza ktitora crkve da obezbedi hranu za tu populaciju.
- Berislav Berić (ur), Istorija medicine i zdravstvene kulture na tlu današnje Vojvodine, tom I, Novi Sad 1994, str. 11-32, 39-59. [↩]
- Viktorija Cucić, Ivanka Jovanović, “Osobe sa invaliditetom i okruženje”, zbornik radova Osobe sa invaliditetom i okruženje, Beograd 2001, str. 11 - 17. [↩]
- Mišel Fuko, Nenormalni, Predavanja na Kolež de Fransu 1974-1975, Novi Sad 2002, str. 83-88, 97. [↩]
- Zakon o privremenoj pomoći invalida i porodica poginulih, pomrlih i nestalih vojnika kao i nekih građanskih ratnih žrtava (dalje: Zakon o privremenoj pomoći invalida…), “Službene novine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca”, god III, br. 294, od 31. decembra 1921. godine, str. 1; Invalidski zakon (dalje: Invalidski zakon iz 1925. godine), “Službene novine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca”, god. VII, br. 268, od 21. novembra 1925. godine, str. 5; Invalidski zakon (dalje: Invalidski zakon iz 1929. godine ), “Službene novine Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca”, god. XI, br. 161, od 13. jula 1929. godine, str. 1170; Uredba o ratnim invalidima i ostalim žrtvama rata (dalje: Uredba o ratnim invalidima…), “Službene novine Kraljevine Jugoslavije”, god. XX, br. 277, od 2. decembra 1938. godine, str. 1346. [↩]
- Richard Jenkins, Rethinking Ethnicity, Arguments and Exploprations, London 1997, str. 6; Zagorka Golubović, Ja i drugi, Antropološka istraživanja individualnog i kolektivnog identiteta, Beograd 1999, str. 7. [↩]
- Zagorka Golubović, n. d., str. 15. [↩]
- O povezanosti kategorija nenormalnih i delikvenata videti: Mišel Fuko, n. d., str. 45-69. [↩]
- Mišel Fuko, n. d., str. 65-78; 80-81. [↩]
- Volodimir Valter Odajnik, Jung i politika, Političke i sociološke ideje Karla Gustava Junga, Beograd 1994, str. 20. [↩]
- Erih From, Imati ili biti, Zagreb 1980, str. 148-155; Veljko Lj. Ramadanović, “Prijateljima Glasa nedužnih”, Glas nedužnih, god. I, br. 5-6, maj - juni 1928. godine, str. 129-131. [↩]
- Kosta Nikolić, Strah i nada u Srbiji 1941-1944, Svakodnevni život pod okupacijom, Beograd 2002, str. 11. [↩]