O jeziku i terminologiji invalidnosti
Milica Mima Ružičić
magistrant studija lingvistike i srpskog jezika Novi Sad
Rezime: Nakon usvajanja Standardnih pravila UN za izjednačavanje moguć nosti koje se pružaju osobama sa invaliditetom decembra 1993. u našoj se sredini počelo govoriti o pravima osoba sa invaliditetom i raditi na promeni svesti i načina na koji se o njima govori u javnosti. Standardizacija terminologije samo je jedan segment, i to krajnji, u pravcu podsticanja korektnog govorenja i pisanja o osobama sa invaliditetom u sistemu obrazovanja, javnim službama i medijima. Bez vidljivosti i aktivne društvene uloge osoba sa invaliditetom efekti rada u sferi jednakosti u javnom govoru nisu dovoljni.
Ključne reči: invalidnost, nediskriminacija, predrasude, marginalizacija.
Nakon usvajanja Standardnih pravila UN za izjednačavanje moguć nosti koje se pružaju osobama sa invaliditetom decembra 1993. u našoj se sredini počelo intenzivnije govoriti o ljudskim pravima osoba sa invaliditetom i raditi na promeni svesti i načina na koji se o njima govori u javnosti.
Invalidnost je vezivana za bolest, nemoć, siromaštvo. Otuda i upotreba prideva: bespomoćan, bolestan, nemoćan, nenormalan, nepokretan, vezan ili prikovan za invalidska kolica, krevet/postelju i termina: bogalj/ bogaljuša, bogaljnica, bolesnik/bolesnica, ljudi za popravku i slično.
Promena svesti o ulozi društva u definisanju položaja ovog dela stanovniš tva u engleskom i latinskim jezicima i širenje socijalnoj pristupa invalidnosti dovela je do upotrebe termina hendikepirane osobe, hendikepirani kojim se sugeriše na ograničenu mogućnost funkcionisanja i termina osobe sa posebnim potrebama. Ove konstrukcije bivaju prihvaćene od stručnjaka i od strane osoba sa invaliditetom. Termin invalid, doveden u vezu sa značenjem latinskog korena i njegovom upotrebom u romanskim jezicima “bespomoćan, nemoćan, manje vredan”, izvesno vreme biva anatemisan i potiskivan iz upotrebe. U središtu pažnje je osoba. U engleskom jeziku upotrebljavaju se konstrukcije: handicapped person, disabled person, person with special needs i prema njima people with handicap i people with disabilities. U tekstu Standardnih pravila dosledno se upotrebljava termin osoba sa invaliditetom (persons with disabilities) u nameri da se pokaže da je invaliditet/ (disability) jedna od karakteristika i da se ne odnosi na (celu) osobu.
U našem jeziku ova konstrukcija prevodi konstrukcijama osoba sa invaliditetom i osoba sa hendikepom, eventualno osoba sa onesposobljenošć u. U krugu defektologa preveden je terminom osoba sa ometenošć u.
U poslednjih pet godina na različitim skupovima se govorilo o jeziku invalidnosti. Napisano je nekoliko radova iz oblasti prava i istorije i lingvistike o jeziku kojim se predstavljaju osobe sa invaliditetom i terminologiji.
U toku 2003. godine na Odseku za srpski jezik i lingvistiku Filozofskog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu sačinjeni su istorijski pregled terminologije i Rečnik invalidnosti koji, pored popisa termina, donosi podatak o njihovom statusu u formalnim situacijima.
U skladu sa pristupom primenjenim u tekstu Standardnih pravila predlažu se termini. osoba/čovek/žena/dete sa invaliditetom, i ukoliko je poznat uzrok ili posledicu stanja u kome se osoba nalazi termini: č sa fizič kim/telesnim (motornim i senzornim) invaliditetom, sa smanjenom fizič kom psihičkom, intelektualnom sposobnošću, č sa smanjenim motornim sposobnostima, č sa smanjenom sposobnošću sluha, vida, govora, kretanja umesto nepokretna č i sl., slepa č, slabovida č, gluva, nagluva, slepogluva č, č sa teškoćama u kretanju i termini č sa oštećenjem, povredom oka, kičme, ruke, noge i sl, č sa amputiranim delom tela, poremećajem kičme, govornim poremećajem, smetnjama u razvoju, č sa autizmom, Daunovim sindromom, distrofijom mišića, mišićnom distrofijom, multiplom sklerozom, cerebralnom dečjom paralizom, di/hemi/para/kvadriplegijom i sl, kao termini invalid, invalitkinja sa opštim neutralnim značenjem. Termini hendikepirani, hendikepirana č, č s hendikepom, č s posebnim potrebama; ometena č, nagrđena, osakaćena č nisu u ovom kontekstu adekvatni jer su odraz subjektivne ocene, društvenih ili ličnih stavova i kvalifikovanja. Pojmovi hendikeperanost i hendikep vezuju se za ljude u različitim kontekstima ukazujući na nejednake mogućnosti, ograničenje ili na neuspeh (sportski hendikep). Termin osoba u situaciji hendikepa, koji je došao iz francuskog jezika, može se upotrebiti u ovom i u drugim kontekstima kada se govori o ljudima, ali uz navođenje konkretnog uzroka koji je do te situacije doveo (npr. Osoba u situaciji hendikepa uled smanjene sposobnosti kretanjaa, nedostatka pomagala, asistencije i sl., nepoznavanja jezika i dr.) Termin č sa ometenošću sementički je prazan i zahteva određenje: č sa smetnjama u fizičkom, psihičkom/duševnom/mentalnom razvoju i sl.
Termini amputirac, autističar, daunovac, distrofičar/distrofičarka, hemi, kvadri, kvadić, MS-ovac i slično, ili poistovećivanje osobe sa dijagnozom koja joj stoji u zdravstvenom kartonu, odlika su stručnog žargona ili žargona grupe i ne preporučuju se u formalnim situacijama, dok su reči slepac, gluvać idiot, kreten, bolid, retardiran, retard, mentalac, mentol i sl. sa novim pogrdnim značenjima i upotrbnom vrednošću deo opšteg žargona i ne pripadaju ovom terminološkom sistemu.
Dogovor oko terminologije samo je jedan segment, i to krajnji, u pravcu podsticanja korektnog govorenja i pisanja o osobama sa invaliditetom, pre svega u nauci, sistemu obrazovanja, javnim službama i medijima.
Njena upotreba uslovljena je promenom pristupa temi, koji se zasniva na saosećanju, sažaljenju, uz upotrebu stihova, poslovica, ohrabrivanje, divljenje, čuđenje i kritika društvu za nebrigu, te promenom položaja, vidljivošću i aktivnom i punom učešću osoba sa invaliditetom u postojećem društvenom kontekstu.* Milica Mima Ružicic ABOUT THE LANGUAGE AND TERMINOLOGY OF DISABILITY Summary After adoption of Standard Rules o UN for Equal Opportunities of People with Disabilities in 1993, we started dealing with the rights of the people with disability and changing the awareness and ways they are talked about in public.
The standardization of terminology is just one segmen, the last one actually, in stimulating the correct speech and writting about people with disabilities in the education system, public services and media. Without the visibilitz and active social participation of people with disability, the work in the sphere of the equality i public speech is not enough.
Key words: dissability, non-diskrimination, prejudice, marginalization.
* Sačinjeno na osnovu radova M. M. Ružičić: Equality in the media language in Serbia (neobjavljen rad) i Jezikom protiv diskriminacije osoba sa invaliditetom, Novi Sad 2004, i beleške o terminologiji u Priručniku za puno učešće osoba sa invaliditetom u životu zajednice, Novi Sad, 2004.