Nad krhotinama vlastitog bića
Srđan Vučinić
(San zimske noći, film Gorana Paskaljevića, Srbija i Crna Gora, 2004.)
Glavni junak vraća se kući iz zatvora.
Ovaj povratnik iz rata, potom i osuđenik zbog ubistva najboljeg druga, u svom napuštenom domu sreće ženu, izbeglicu iz Bosne, sa autističnom ćerkom. Nastojeći da “probudi” bolesno dete, da ga iz ljušture autističnog sveta uvede u realnost, junak u isti mah traga za vlastitim identitetom i smislom u zajednici opustošenoj ratom i siromaštvom. No oba pokušaja kao da su još ranije, u nekoj neznanoj prošlosti, osuđena na neuspeh i fatalan ishod… Ovako bi se, u kratkim crtama, mogao ispričati siže trinaestog igranog filma Gorana Paskaljevića, čija se radnja, kako stoji u najavnoj špici, događ a u Srbiji 2004. godine. Osnovna ideja Paskaljevića i njegovog starog saradnika i koscenariste, pisca Filipa Davida, bez sumnje leži u preplitanju pojedinačnog i opšteg, u vezivanju individualne tragedije za udes i traumu čitavog kolektiviteta. Ali ne prepliću se samo ideje, već i igra glumaca. Lazar Ristovski i bosanska glumica Jasna Žalica usklađuju svoje umeće sa nesvakidašnjim glumačkim nastupom jednog deteta. Smelo i znalački, iz scene u scenu, autor vodi jedinog naturščika u glavnoj ulozi – autističnu devojč icu Jovanu Mitić, koja u filmu praktič no igra sebe. Sem nje, tu su, u nekoliko scena u drugom planu, i štićenici ustanove za hendikepiranu decu, kao i njihovi vaspitači. Rad sa naturščicima u Snu zimske noći može asocirati na rana Paskaljevićeva ostvarenja, posebno na njegov najbolji film Zemaljski dani teku (1979), to smerno remekdelo dokumentarističke poetike o trošnosti i konačnosti svega ljudskog na zemlji. I ovde naturščici kao da ukazuju na potencijalno najjači i najzanimljiviji sloj filmske priče. U jednoj sceni vaspitačica će prirodu autistične dece sažeti rečima “oni kao da nisu od ovoga sveta”. Taj lirski i misaoni potencijal biće, nažalost, tek ovlaš dodirnut izvrsnom scenom u kojoj hendikepirana deca izvode Šekspirovu komediju San letnje noći. Čuvena “dramska fantazija” o vilinskom svetu, nestvarnom i snolikom, koji žudi za vlastitim buđenjem – u dokumentarno-igranom kontekstu filma postaje potresna metafora autističnog sveta i deteta izgubljenog u njegovim lavirintima.
No tajnovitost i nemušti jezik autizma samo su povod za analognu sliku savremenog društva, u kojem ljudske jedinke, kao u snoviđenju, tragaju za krhotinama vlastitog identiteta. Na tom preovlađujućem, ambiciozno zamiš ljenom nivou društvene drame i počivaju glavni, dramaturški i rediteljski nedostaci novog Paskaljevićevog filma. Na nerazvijenost likova, pa čak i njihovu okoštalost u prepoznatljive dramske tipove (uz neizbežnu crnobelu podelu), nadovezuje se nizanje opštih mesta o ljudskoj bedi i zlu. Kraj filma je evidentno slabo mesto: nategnuta i neuverljiva konstrukcija tragičnog raspleta kao da je tek predvorje za “poučnu” i patetičnu priču glavnog junaka o Velikom Mozgu (društva) koji je oboleo. I kao što na osnovnom dramskom planu ne uspeva da ostvari željeni iskorak u novo i neizrečeno, tako i u vizuelnom pogledu, u estetici i likovnosti kadra, San zimske noći često ostavlja utisak anahronog, preživelog pre deceniju ili dve. (Čini se da uzrok ovome nisu samo skromne produkcijske mogućnosti; nego je reč o problemu ovdašnjih autora srednje i starije generacije, njihovoj nespremnosti da se uhvate u koštac sa modernošć u svoga vremena, sa novom percepcijom i novim osećajem koje ono zahteva – 90-te godine kao da su slikane iz davne vizure početka 70-ih; to važi i za poslednje filmove pokojnog Živojina Pavlovića, kao i za Sjaj u očima, dugo očekivani rediteljski povratak Srđana Karanovića.) Pre svega zahvaljujući ulozi i dramskoj funkciji devojčice-naturščika, San zimske noći stoji nešto iznad aktuelnog proseka srpskog filma. Utisak je, međutim, da je mnogo toga vrednog i značajnog, vezanog za temu autizma, ostalo tek u zametku u korist otrcanih i uprošćenih “istina” naše svakodnevice.
A pravi film ne pravi se povlađivanjem opštem ukusu i automatizmu mišljenja – već isključivo njihovim prevladavanjem.