Helada i invalidnost
Već sam pomenuo argument tužioca da Lisijin branjenik nije invalid, jer može da jaše konja. Odgovarajući na tu tvrdnju, Lisija ističe da je njegovom klijentu veština jahanja potrebnija nego zdravim ljudima, koji bez teškoća mogu prepešačiti znatne udaljenosti, dok je invalidu konj jedino sredstvo kretanja.1 Ovde se Lisija približava problematici pozitivne diskriminacije invalida. Ona, naravno, nije direktno pomenuta, ali je dovoljno jasno rečeno da ono što je za zdravog čoveka raskoš koja zaslužuje prekor – jahanje po krivudavim atinskim ulicama prepunim prolaznika – za invalida je jedini mogući način kretanja. Mogu li se jasnije i direktnije obrazložiti posebne potrebe osoba sa invaliditetom? I zar iz tog obrazloženja ne sledi – ne osobito zamršenom logičkom operacijom – da invalidima treba dati izvesna prava koja nemaju drugi građani; u konkretnom slučaju, pravo da nesmetano jašu gradskim ulicama? A razlika između ove povlastice i zahteva da se osobama sa invaliditetom u savremenom Beogradu obezbedi poseban javni prevoz ili povlašćen režim parkiranja putničkih vozila u centru grada, zaista je samo tehničke prirode.
Atina u kojoj se odvijala Lisijina govornička delatnost ipak ne beše nikakva demokratska utopija; njena demokratija, ma koliko se Platonu i njegovim istomišljenicima činila preteranom i bezgraničnom, imala je prilično čvrsto postavljene granice. Jedno od tih ograničenja tiče se neposredno invalida. Pobijajući tvrdnju tužioca da njegov branjenik nije invalid, Lisija navodi da je tuženom upravo kao invalidu bilo onemoguć eno da se kandiduje za državnu službu, čiji su vršioci određivani žrebom.2 Ostaje nejasno da li je ovde reč o faktičkoj nemogućnosti obavljanja državne službe zbog invalidnosti, usled čega je unapred isključ ivana mogućnost da se žrebom za vršioca takve službe odredi invalid, ili je posredi shvatanje da invalid kao takav, bez obzira na faktič ke okolnosti, uživa ograničena politička prava u odnosu na svoje zdrave sugrađane. Koliko mi je poznato, nigde se u izvorima ne spominje zabrana učešća invalida u radu Narodne skupštine ili sudova, osnovnih organa vlasti demosa. Sasvim je druga stvar jesu li invalidi stvarno prisustvovali zasedanjima skupštine i sudova. Slična razlika može se zapaziti i danas između izbornog prava kao takvog i modaliteta i uslova njegovog korišćenja. S obzirom na nepostojanje drugih vesti o ogranič enju političkih prava invalida i imajući u vidu opšte odlike atinske demokratije, sklon sam pretpostavci da se ovde radi o priznavanju faktičke nemogućnosti obavljanja javnih dužnosti od strane invalida, nemoguć nosti koju zakon uzima u obzir pri uređivanju postupka žrebanja.
Pobijajući tvrdnju tužioca da se tuženi u svojim svakodnevnim susretima s drugim građanima ponaša krajnje drsko i bezobzirno, Lisija ukazuje da takvo ponašanje nije nimalo verovatno. Prezir prema nepisanim normama učtivog društvenog ophođenja mogu sebi priuštiti samo mladi, bogati i telesno snažni ljudi; invalid na pragu starosti, koji se izdržava samo od pomoći koju dobija od države, strogo vodi računa da se ne zameri jačima od sebe, jer nema zaštitu fizičke ili ekonomske moći, niti može računati na popustljiv stav koji javnost često zauzima prema mladalačkim ludorijama i obestima.3 Ove Lisijine reči pokazuju da društveni položaj invalida u Atini nije morao biti tako povoljan kako izgleda kad se izolovano posmatraju odredbe zakona koje se odnose na državnu pomoć invalidima. Relativna liberalnost atinskog društva, isticanje da svaki pojedinac ima pravo da samostalno uređuje svoj privatni život, slabila je primarnu odgovornost porodice za zaštitu onih koji zbog narušenog zdravlja ili urođenih nedostataka ne mogu sami obezbediti sredstva za preživljavanje. Uostalom, nije li i sama državna pomoć invalidima pokušaj da se uklone ili bar ublaže nepovoljne posledice slabljenja unutarporodične solidarnosti, nastojanje da se i na ovaj način zaustavi ekonomsko propadanje znatnih delova demosa? Ipak, iako je u stvarnosti crno-bela podela na spartanski pakao i atinski raj možda bila manje oštra nego što proizlazi iz ovog prikaza, nema nikakve sumnje da su građani-invalidi u Atini živeli neuporedivo bolje od civilnih invalida u Sparti. Položaj onih koje bismo danas smatrali vojnim invalidima verovatno je, uzimajući u obzir ratničke tradicije i militarizaciju celokupnog društvenog života, kod Lakedemonjana bio povoljniji, mada ne bi trebalo potceniti ni ugled koji su ratnička hrabrost i žrtvovanje za otadžbinu uživali u gradu – miljeniku sovolike Zevsove kćeri.
Zaključujući govor, Lisija se jasno poziva na opšteljudsku solidarnost sa onima koje je zadesila nesreća kao na moralni osnov naknade za slučaj invalidnosti.4 Tema zajedničkog i opšteg udesa čovečanstva nije nova u helenskoj književnosti – nalazimo je već kod Homera. Lisija ovo opše mesto grčke misli samo primenjuje na svoj poseban predmet u ovom govoru – pitanje da li invalidi treba da dobijaju novčanu pomoć od države.
Ni Sparta ni Atina ne behu tipični polisi; zato je svako izvođenje opštih zaključaka na osnovu ovih pojedinačnih primera metodološki neprihvatljivo. Međutim, kada je reč o potonjoj recepciji antičkog kulturnog nasleđa, o uticaju tog nasleđa na moderni svet, upravo su ovi ekstremni pristupi problemima invalidnosti ostavili neizbrisiv trag i postali deo onoga što nosimo u sebi kao deo sopstvenog istorijskog određenja, dok je društvena praksa “normalnih” polisa – za koju tek naslućujemo da se nalazila u gotovo neomeđenom prostoru između jasno istaknutih krajnosti – zauvek iščezla iz vidokruga istorijske spoznaje.
Predrag Vukasovic
HELLAS AND THE DISABILITY
Summary
What did the Greeks, at the classical peak of their history, think about the disability and what was the social position of the disabled people in their city-states? And why it is so important for us, se remoted in time from the days when the Helenic civilization had reached its apogee, to know that? The author has treated “the disability problem” as an integral – though somewhat neglected – part of the classical antiquity’s entire social history, not as the special subject of the medecine history. He points to the confusing complexity of the classical Greek world, comparable in this respect to the otherwise quite different world we know today, and warns that the simplicity in which the classical Greeks are presented to us iis the direct result of the fact that we lack so many essential details enriching and enlivening the picture of contemporary world. He has examined the two extreme cases of the attitudes and practice relating the disability – the Spartan and Athenian one. At the same time these are the only states whose behavior towards disabled people is illuminated by some historical sources. It is pointed out that the Greek contradictory experience of the disability as one of the unpleasant but necessaru facts of human fate had the deep and permament impact on modern sensibility.
Key words: disabilitu, Sparta, Athens, Plato.
- 35 Lisija, XXIV, 10-12. [↩]
- 36 Lisija, XXIV, 13-14. [↩]
- 37 Lisija, XXIV, 15 – 18. [↩]
- 38 Lisija, XXIV, 21-22. [↩]
Uzas covece, pravi uzas. Nemas nista za kulturom
pa ako je za platona važna eugenika, znači li to da je i platon preteča fašizma ? ako već insistira na čistoti rase, to bi se moglo zaključiti.
e pisite o atinskom drzavnom uredjenju!!!! ODMAH!!!