Prilozi - Predlog zakona o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika
OBRAZLOŽENJE I. Ustavni osnov za donošenje zakona Ustavni osnov za donošenje zakona sadržan je u članu 77. tačka 1. Ustava Savezne Republike Jugoslavije prema kome SRJ, preko svojih organa, donosi zakone i obezbeđuje sudsku zaštitu u oblasti sloboda, prava i dužnosti čoveka i građanina utvrđenih Ustavom, kao i odgovornost i sankcije za povredu sloboda, prava i dužnosti čoveka i građanina utvrđenih Ustavom i za povredu saveznih zakona i drugih propisa i opštih akata.
II. Razlozi za donošenje zakona i ciljevi koji se njima žele ostvariti Rehabilitacija kao pravni institut u jugoslovenskom krivičnom zakonodavstvu uređena je članom 91. Krivičnog zakona Savezne Republike Jugoslavije koji je sistematizovan u opštem delu tog zakona – u glavi IX pod nazivom “Rehabilitacija, brisanje osude i davanje podataka iz kaznene evidencije”. Međutim, institut rehabilitacije kako je postavljen u ovom zakonu ne dovodi do prestanka svih pravnih dejstava osude i davanja statusa neosuđivanosti rehabilitovanom licu. Stoga se slobodno može reći da u suštini Krivični zakon Savezne Republike Jugoslavije i ne sadrži institut rehabilitacije, kako se on shvata u uporednom zakonodavstvu.
S obzirom da se u proteklih pedeset godina u Jugoslaviji vodio veliki broj procesa protiv političkih neistomišljenika u kojima je stradalo mnogo nedužnih ljudi, radi ispravljanja ovih istorijskih nepravdi nužno je predložiti donošenje posebnog zakona (lex specialis), kojim će rehabilitacija ovih lica biti regulisana na drugačiji način u odnosu rešenje ovog instituta koje je predviđeno u Krivičnom zakonu SR Jugoslavije. Naime, lica rehabilitovana prema ovom zakonu smatraju se neosuđivanim.
III. Objašnjenje osnovnih pravnih instituta Predlog ovog zakona sadrži sledeća rešenja: Članom 1. ovog zakona predviđeno je da se Zakonom rehabilituju lica koja su kao žrtve političke i ideološke represije suprotne opšte prihvaćenim standardima o ljudskim pravima i slobodama lišena života ili slobode, odnosno koja su kažnjena ili osuđena u periodu od 29. novembra 1945. godine do dana stupanja na snagu ovog zakona, bez obzira da li je protiv njih vođen propisani postupak ili nije. Stavom 2. ovog člana precizirano je da se rehabilituju ona lica koja imaju prebivalište na teritoriji Savezne Republike Jugoslavije, odnosno lica koja su pre smrti imala prebivalište na teritoriji Republike Srbije i Republike Crne Gore.
U članu 2. dato je objašnjenje instituta rehabilitacije, koji prema ovom zakonu podrazumeva sticanje svojstva neosuđivanosti.
Članom 3. predviđeno je da se lica koja su kažnjena bez prethodno sprovedenog krivičnog postupka, odnosno nakon sprovedenog administrativnog postupka rehabilituju po samom zakonu.
Prema članu 4. stav 1. lica koja su osuđena nakon sprovedenog krivičnog postupka u periodu od 29. novembra 1945. do 1. januara 1954. godine, imaju pravo na ponavljanje postupka ukoliko postoji neki od razloga za ponavljanje postupka iz člana 407. i 413. Zakonika o krivičnom postupku, sa tim što ta lica zahtev za ponavljanje mogu podneti u roku od godinu dana od donošenja zakona.
Pravo na ponavljanje postupka daje se ovoj kategoriji osuđenih lica s obzirom da su ona, usled održavanja na snazi člana 6. i 7. Uvodnog zakona za Zakonik o krivičnom postupku (“Službeni list FNRJ”, br. 40/53) bila uskraćena u pravu na korišćenje ovog vanrednog pravnog leka. Stavom 2. istog člana navedenoj kategoriji lica daje se pravo na ulaganje zahteva za ispitivanje zakonitosti pravnosnažne presude, prema odredbama čl. 428. do 432. Zakonika o krivičnom postupku.
Član 5. odnosi se na postupak sudske rehabilitacije koji se sprovodi u odnosu na lica iz člana 1. ovog zakona koja su osuđena nakon sprovedenog sudskog postupka. Ovaj postupak pokreće se zahtevom za ponavljanje postupka, koji se takođe može podneti u roku od dve godine od dana donošenja ovog zakona.
Članom 6. određen je krug lica koja mogu podneti zahtev za ponavljanje postupka iz člana 5. stav 1, a to su: osuđeni, a ukoliko je on umro to mogu učiniti lica koja su prema članu 364. Zakonika o krivičnom postupku ovlašćena da u korist optuženog izjave žalbu na presudu.
Prema članu 7. zahtev za ponavljanje postupka iz člana 5. stav 1. podnosi se sudu koji je u ranijem postupku sudio u prvom stepenu, a ukoliko je sudio sud koji nema sedište na teritoriji SR Jugoslavije zahtev se podnosi sudu na čijoj teritoriji osuđeni ima prebivalište ili je imao prebivalište pre smrti.
Članom 8. je precizirano da je u postupku sudske rehabilitacije razlog za ponavljanje postupka rehabilitacija koja se daje ovim zakonom, kao i da se zahtev za ponavljanje mora potkrepiti činjenicama da je na donošenje presude uticala politička ili ideološka represija.
Članom 9. predviđena je obaveza Saveznog ministarstva pravde da na zahtev rehabilitovanog lica ili lica koje su na osnovu člana 6. ovog zakona ovlašć ena na pokretanje postupka sudske rehabilitacije objavi u “Službenom listu SRJ” podatke o licu i njegovoj rehabilitaciji.
Članom 10. predviđeno je da će visina i način ostvarivanje naknade štete rehabilitovanim licima biti uređeni posebnim zakonom.
Prema članu 11, stupanjem na snagu ovog zakona, stavlja se van snage odredba člana 573. Zakonika o krivičnom postupku i člana 6. i 7. Uvodnog zakona za Zakonik o krivičnom postupku.
Članom 12. predviđeno je Zakon o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u «Službenom listu SRJ».
III. Ocena potrebnih finansijskih sredstava iz saveznog budžeta Za sprovođenje ovog zakona nisu potrebna sredstava iz saveznog budžeta.