Pravna rehabilitacija žrtava političke represije
Autor: Vladimir V. Vodinelić
6. Rehabilitacija, ta zanemarena: slučaj Srbije U Srbiji ni prva ni druga demokratska vlast posle oktobra 2000. nije pokazala osetljivost za potrebe političkih osuđenika i kažnjenika, žrtava političke represije ranijih režima, a ujedno ni razumevanje za to
šta za pravni poredak, a i za sebe samu, postiže pravnom rehabilitacijom u užem i širem smislu. Pravna rehabilitacija političkih osuđenika i kažnjenika onaj je vid pravnog savladavanja prošlosti za koji je najmanje činjeno i učinjeno. (Recimo, neki represivni zakoni iz vremena autoritarizma stavljeni su van snage; dosijei političke policije stavljeni su uredbom na uvid, makar samo delimično i neadekvatno; osim nevladinog sektora, i vlasti su radile, i rade, na pripremi zakona o vraćanju i obeštećivanju oduzete imovine.)
To što rehabilitacionog zakona, čak ni vladinog predloga rehabilitacionog zakona, nema ni sada, četiri godine posle okončanja autoritarnog režima, predstavlja upadljivu komparativnu osobenost Srbije (jednako i Crne Gore). U zemljama Srednje, Istočne i Jugoistočne Evrope, u toj nama najsrodnijoj porodici pravnog savladavanja autoritarne proš losti, pravna rehabilitacija bila je redovno prvi potez postautoritarne vlasti. Recimo, rehabilitacioni zakoni doneti su i sprovođeni u Mađarskoj već 1989, u DDR 1990, u ČSSR, Poljskoj i Ruskoj Federaciji 1991, i potom posvuda, na tragu nepresahlog staranja o rehabilitacionim potrebama, dopunjavani i menjani u više navrata. (Imajući u vidu da su, pri niskoj senzibilnosti ovdašnje vlasti za potrebe pravne rehabilitacije, izgledi za zakon manji ako se odmah predloži celovita pravna rehabilitacija, tj. ako se predlože ne samo mere pravne rehabilitacije u užem smislu nego i one u širem smislu /pogotovo što ove podrazumevaju i znatno finansijsko naprezanje budžeta/, radna grupa Centra za unapređ ivanje pravnih studija u Beogradu izradila je 2001. godine model Zakona o rehabilitaciji koji je sadržao samo odredbe o pravnoj rehabilitaciji u užem smislu. Procenjivalo se da bi se tek kasnije vlast mogla pridobiti da, dopunama zakona, rehabilitaciju kompletira i pravnom rehabilitacijom u širem smislu. Tek pošto u međuvremenu bude donet, za razliku od zakona o rehabilitaciji, toliko obećavani zakon o vraćanju imovine i obeštećivanju za imovinu oduzetu u autoritarnim režimima, kojim bi bilo rešeno i pitanje jednog važnog aspekta pravne rehabilitacije u širem smislu: vraćanje imovine odnosno obeštećivanje za imovinu konfiskovanu političkim osuđenicima i kažnjenicima. Međutim, ni oživotvorenju makar tako redukovane pravne rehabilitacije nismo se nimalo primakli ni četiri godine posle promene.)
Kašnjenje vlasti sa pravnom rehabilitacijom, pogotovo sa pravnom rehabilitacijom u užem smislu, nije jednostavno pravdati pošto je mera rehabilitacije manje sporna od drugih mera pravnog savladavanja autoritarne prošlosti, pošto je manje složena za uređivanje i sprovođenje nego one, pošto predstavlja reakciju na izloženost žrtava najtežoj vrsti sankcija koje pravo poznaje (kažnjavanju), i pošto je reč o nepravdama koje se teško podnose a relativno lako uklanjaju, odnosno ublažavaju.
Kašnjenje nije jednostavno ni objasniti. Izgleda da ovdašnji put ka pravnoj rehabilitaciji otežava, između ostalog, ta osobenost što, kako u vlasti tako i u javnosti, postoji nerazumevanje nekih osnovnih konstrukcionih principa pravne rehabilitacije. Kao što je načelo da jedna država pravno ne rehabilituje žrtve druge države, nego žrtve sopstvene represije, tako država pravno ne rehabilituje ni žrtve iz vremena kada države nije bilo, kao što je, recimo, vreme rata. Uvažavanje ovog principa, na drugim stranama inače etabliranog, znatno bi pojednostavilo problematiku pravne rehabilitacije kod nas, u onom delu u kome je ona toliko opterećena temom “četnici i partizani” u vremenu ratnom. Takođ e, nema raširene svesti o tome da mere pravne rehabilitacije u širem smislu sleduju i žrtvama čija su ljudska prava gažena tokom izdržavanja kazne (žrtve torture, neljudskih postupaka i neljudskih uslova izdržavanja kazne), sve i da je samo izricanje kazne bilo opravdano. Vođenjem računa o tome znatno bi se rasteretilo traženje mesta temi “Goli otok” u problematici pravne rehabilitacije. Ne deluje obećavajuće za izglede pravne rehabilitacije ni činjenica, drugde nezabeležena, da se ministarstvo pravde u ranoj postautoritarnoj vlasti poveri nekome ko je u autoritarnom režimu učestvovao u donošenju presuda od kojih bi sada takođe trebalo rehabilitovati. Ni prethodnoj demokratskoj vlasti rehabilitacija nije bila prioritet, a sadašnja bi tek promenom stava prema ratnim zločinima postala delatno sposobna na planu pravne rehabilitacije.
Vladimir V. Vodinelić
LEGAL REHABILITATION OF VICTIMS OF POLITICAL REPRESSION
Summary
Today when by ‘history is working on itself’, the stupidity is revealed or the ideology which was the basis for conviction is overcame, the post authoritarian power owes legal rehabilitation to the victims of political repression. Despite moral rehabilitation which is, in a basic matter, more efficient than the legal and, despite joint action of both types of rehabilitation, by which the most can be achieved, the victim of political history anyhow for all times remains a victim. In a narrow sense, the legal rehabilitation denotes measures which are undertaken for abolishing a sentence, namely a penalty. The motive for this is three emerging forms of political non-law, characteristic to authoritarian regimes: political legislation, political judiciary and conviction outside any regulated procedure. Legal rehabilitation removes from the victim a sign of conviction. In a wider sense, the legal rehabilitation entails measures for easing the consequences of conviction, namely a penalty (return of paid penalty, confiscated property, right to damages for damaged health, interrupted career etc). Both types of legal rehabilitation denote a difference between law and non-law in authoritarian and democratic systems and affirm the need for the resistance of human rights against politics and ideology. Legal rehabilitation is clearly different from most similar legal institutions (erasing of sentence, right to damages in accordance with law on contracts and torts). By its scope of application and outcome the legal rehabilitation is irreplaceable with other means of legal overcoming of the past (amnesty, legal annulment of judgments, repetition of procedure, extra legal examination, right to damages for unjustified sentence). In Serbia, legal rehabilitation represents the most neglected form of legal surmounting of past (and four years after the October 2000 there is not even a draft law of the Government). By enumerating reasons why this deficit is impossible to justify, the final part of the article enumerates reasons which explain this neglect of legal rehabilitation.
Key words: victims of political repression, legal rehabilitation, moral rehabilitation, legal overcoming of past, situation in Serbia and Montenegro.