Potreba donošenja Zakona o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika
Nebojša Šarkić Fakultet za poslovno pravo Beograd
Rezime: Pitanje rehabilitacije političkih osuđenika je svakako od izuzetnog značaja za srpsku pravnu istoriju. Činjenica da su lica suđena mimo važećih propisa ili na osnovu neprimerenih i necivilizacijskih propisa, mora biti najpre konstatovana, a potom ispravljena. Većina zemalja u našem okruženju prevaziš la je ovu istorijsku sramotu. Naš pravni sistem mora se izboriti sa ovom neminovnošć u. Po našem mišljenju, proces mora teći u dva sinhronizovana pravca.
Osnovna rehabilitacija mora biti određena zakonom i odnosila bi se na sve slučajeve osuđenih lica mimo tada važeće zakonske procedure. Rehabilitacija bi bila proklamativna i obuhvatila bi neograničen broj lica. Drugi vid političke rehabilitacije podrazumevao bi individualne postupke i za to zakonom posebno predviđenu proceduru. Nakon donošenja zakona, lica koja smatraju da su suđena iz političkih motiva u određenom roku mogu podneti tužbu sudu. Procedura bi bila specifična i odnosila bi se na ograničen broj krivičnih dela. Ipak, najspornije pitanje vezano za političku rehabilitaciju je pitanje ostvarivanja prava na naknadu štete i povraćaj imovine, koja je u najvećem broju slučajeva bila konfiskovana.
Nema prave rehabilitacije bez ostvarivanja moralne satisfakcije, ali i naknade štete. Sasvim je sigurno da aktuelni ekonomski trenutak ne pogoduje ovim rešenjima. Svakako da bi se Zakon o rehabilitaciji političkih osuđenika morao doneti što pre. Rešenja predložena u ovome članku predstavljaju skroman doprinos u prevazilaženju ove situacije.
Ključne reči: politička rehabilitacija, moralna satisfakcija, naknada štete, Zakon o rehabilitaciji političkih osuđenika i kažnjenika.
Demokratske promene koje su nastupile u našoj zemlji nameću neminovnost distanciranja od određenih političkih sudskih procesa koji su vođeni u prethodnom periodu.
Razvitak pravne civilizacije svakako nameće distanciranje od svih onih slučajeva u kojima su ljudi kažnjavani zbog različitih političkih, ideoloških shvatanja ili, naprosto, zbog javnog iznošenja svojih stavova.
Po našem mišljenju, ovakav zakon bi imao mnogo više pravno-političku, istorijsku, kulturološku, sociološku i svaku drugu vrednost, nego što bi možda rešavao pojedine slučajeve u zaštiti individualnog prava. Iako se radi o zaštiti i rehabilitaciji pojedinih ličnosti, ipak u prvi plan stavljamo opšte vrednosti ovako donetog teksta. Svakako da protok vremena čini svoje, te da su mnogi građani (koji su po ovim procesima bili tretirani) ili preminuli, ili su, spletom životnih okolnosti, stavili u drugi plan događaje koji su im se desili. Ipak, obaveza savremenog, demokratskog, civilizovanog društva je da svima onima kojima je učinjena nepravda, ovu nepravdu otklone ili isprave.
Smatramo da bi zakon trebalo da uredi pitanje rehabilitacije lica koja su žrtve političkih i ideoloških represija, koja su lišena slobode, kažnjena ili osuđena u periodu od konstituisanja nove jugoslovenske države, pa do danas. Rehabilitacijom lica smatra se poništenje svih pravnih posledica koje su nastupile donošenjem određene odluke, te se takva lica ubuduće imaju smatrati neosuđivanim, a prava koja su im bila ogranič ena ili uskraćena, vraćena ili nadoknađena.
Rehabilitacija bi podrazumevala sva lica koja su živela ili žive na teritoriji SCG.
Rehabilitacija bi, po našem mišljenju, trebalo da se odvija u dva osnovna pravca. Prvi pravac podrazumevao bi rehabilitaciju ex lege, dakle, po samoj sili zakona. Tu bi bila sva lica koja su oslobođena po određenim procesima koje bi sam zakon nabrojao. Druga grupa bila bi rehabilitovana po posebnom zakonom predviđenom postupku. Ovaj postupak bi, na primer, podrazumevao da se formira posebna komisija sastavljena od istaknutih pravnika, istoričara, sociologa, kulturnih i javnih radnika, koji bi, za pojedinačne slučajeve, utvrđivali da li su odluke donete u svetlu političkih okolnosti ili određenih političkih događaja.
Ova komisija radila bi određeni period i po individualnim zahtevima, odlučivala bi da li su lica u kategoriji koja podrazumeva rehabilitaciju osuđenika ili kažnjenika.
Rehabilitacija bi, najpre, morala da obuhvati sva lica nad kojima je u periodu od 24. maja 1944. godine do 24. avgusta 1945. godine, bez suđenja, ili na osnovu odluka vojnih sudova i operativnih vojnih jedinica, izvršena smrtna kazna. Naravno, izuzetak bi bio u slučajevima ako postoji sumnja da je ovakvo lice izvršilo ratni zločin, ili neko drugo krivič no delo koje po opštim pravilima ne zastareva.
Rehabilitacija bi, po sili zakona, takođe podrazumevala i lica koja su osuđena ili kažnjena u krivičnim ili administrativnim kaznenim postupcima u vezi sa Rezolucijom Informbiroa KP od 28. juna 1948. godine.
Rehabilitacija ovih lica podrazumeva i ona lica za koja nije vođen propisani postupak.