Politička rehabilitacija – korak ka obeštećenju žrtava političke represije
Nataša Mrvić-Petrović
Fakultet za poslovno pravo Beograd
Rezime: U svom radu autorka iznosi stav da uspešna politička rehabilitacija treba da bude povezana sa obeštećenjem politički rehabilitovanih lica.Ali za razliku od političke rehabilitacije, proces tzv. restitucije žrtava političke represije po pravilu teče uz znatne teškoće. Analizirajući uzroke tih teškoća i navodeći primere iz stranih zakonodavstava i prakse, kao i prakse Evropskog suda za ljudska prava, autorka ukazuje na potrebu da naš zakonodavac već u trenutku donošenja Zakona o rehabilitaciji žrtava političke represije mora imati izgrađen stav o načinu na koji će pristupiti zakonskom regulisanju prava na obeštećenje žrtava političke represije.
Ključne reči: politička rehabilitacija, žrtve političke represije, restitucioni zakoni, ljudska prava
Uvod Procesi rehabilitacije žrtava političke represije, karakteristični za nekadašnje države komunizma i socijalizma, obeležili su kraj osamdesetih i početak devedesetih godina dvadesetog veka. U tom periodu, tokom procesa pristupanja Savetu Evrope, u okviru procene postojanja političkih uslova za prijem i sposobnosti “mladih demokratija” da prihvate i sprovedu osnovne standarde Saveta Evrope, postalo je značajno da se nove buduće članice Saveta distanciraju od ranije prakse kršenja ljudskih prava.1 Rukovodstva “mladih” država su “požurila” da u punoj meri izraze opredeljenje za raskid sa nekadašnjom praksom masovnog kršenja ljudskih prava, između ostalog i donošenjem zakona o političkoj rehabilitaciji žrtava političke represije i zakonima o denacionalizaciji i dekonfiskaciji ranije oduzete imovine protivnika totalitarnih režima.
Rehabilitacija žrtava političke represije, međutim, ne izaziva probleme samo na nivou politike i prava. Proces političke rehabilitacije ima i poseban socijalno-ekonomski značaj, koji nikako ne bi smeo da bude potcenjen. Štaviše, ekonomsko siromaštvo društva u tranziciji može u znatnoj meri dovesti u pitanje dalje korake koji treba da slede posle političke rehabilitacije. Jer politička rehabilitacija se uobičajeno shvata samo kao jedan, prethodni uslov da se postigne konačni cilj obeštećenja žrtava političke represije.
Brojne su države u kojima su zakoni o političkoj rehabilitaciji žrtava političke represije, a takođe i denacionalizaciji i dekonfiskaciji, postali deo njihovih pravnih poredaka. Primera radi, u nekadašnjoj Istočnoj Nemačkoj, Mađarskoj, Češkoj, Slovačkoj, Rumuniji, Bugarskoj, Poljskoj, Hrvatskoj, Makedoniji i Sloveniji već se uveliko primenjuje zakonodavstvo kojim se, posle političke rehabilitacije, obeštećuju politič ki rehabilitovana lica ili njihovi naslednici. I u Crnoj Gori je u međuvremenu donet Zakon o povraćaju oduzetih imovinskih prava i obeštećenju.2 Uprkos zalaganjima velikog broja građana, ovaj proces u Srbiji još uvek nije otpočeo. Kasni se sa donošenjem Zakona o političkoj rehabilitaciji, ali i sa pratećim Zakonom o denacionalizaciji, čije se donošenje najavljivalo još 2001. godine.3 Nedostatak političke volje je sigurno osnovni razlog ovog kašnjenja. Pored toga, izgleda da je u našim uslovima teško jednim zakonom zadovoljiti interese svih onih koji smatraju da su u prehodnim decenijama bili žrtve političkih represija. Možda da je u tom pogledu situacija bila nešto jednostavnija u zemljama istoč ne Evrope, gde su se politička represija i teror odvijali u vidu tipičnih “partijskih čistki” u bivšem Sovjetskom Savezu (naročito 1937. i 1938.
godine), ili kao represija nad pripadnicima etničkih manjina unutar Sovjetskog Saveza (u Ukrajini, Kavkazu, Moldaviji i slično), ili nad neruskim stanovništvom prilikom “sovjetske aneksije” baltičkih država (takođe tridesetih godina dvadesetog veka). U periodu posle Drugog svetskog rata, naročito u periodu od 1945. do 1949. godine, žrtve politič kih represija u Istočnoj Nemačkoj, Čehoslovačkoj i Mađarskoj nisu bili samo “narodni neprijatelji” (kulaci, odnosno pripadnici domaćih kolaboracionističkih snaga ili nemačke manjine), nego i bivši politički saradnici, koji su u jednom trenutku u Čehoslovačkoj ili Mađarskoj postali žrtve nasilnih smena, sprovedenih pod pritiskom Sovjetskog Saveza.
Ipak, činjenica da su u nekim državama koje su bile bivše republike Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije u međuvremenu doneti zakoni o političkoj rehabilitaciji žrtava političke represije i o denacionalizaciji, pokazuju da se sa ovim procesom kod nas neopravdano kasni.
Tema ovih razmatranja je pravo politički rehabilitovanih na obeštećenje. Zakon o političkoj rehabilitaciji ima za cilj da pokaže opredeljenje za raskid sa prošlošću “krcatom” praksom kršenja ljudskih prava.
U tom cilju, rehabilitacijom po sili zakona ili na osnovu sudske odluke pruža se moralna satisfaskcija neopravdano osuđenim ili politički proganjanim građanima u prethodnom razdoblju, počev od 1945. godine.