Knjiga bez koncepcije
U tim novostvorenim institucijama mi školovani istoričari smo bili u manjini. Zatečeni saradnici uglavnom su bili bivši borci, koji nisu bili perspektivni da se bave politikom i dočekali su nas sa velikom rezervom.
Taj Zavod u početku je bio servis SKS i direktora Ediba Hasanagić a. Pošto se 1959. slavila 40. godišnjica KPJ/SKJ, kada su srpski rukovodioci putovali po Srbiji i držali govore povodom jubileja, mi smo morali za svako mesto gde su nastupali da pripremimo podatke iz istorije radničkog pokreta. Istovremeno smo pripremali zbirku dokumenata iz istorije KPJ do 1941. godine i spise Filipa Filipovića u dve knjige, koje je potpisao direktor kao da je on to uradio. Pošto je tada direktor bio i autor jednog dela Pregleda istorije KPJ za period od 1918-1921. godine, dao mi je zadatak da za mesec dana napišem pregled istorije građanskih stranaka za taj period i učešće Jugoslovena u Mađarskoj revoluciji.
Radili smo pod stresom, jer se nije znalo radno vreme, bez obzira na niske plate. S druge strane, od tih mnogih poslova malo se moglo raditi za sebe, a kad sam te iste godine objavio nekoliko članaka u novinama iz istorije radničkog pokreta i NOB-e, direktor me je pozvao i rekao da radim za sebe a ne za ustanovu, da nisam za takvu ustanovu i da će on mene pod hitno premestiti u unutrašnjost Srbije. Tu pretnju je pokuš ao da ostvari, ali zahvaljujući sretnoj okolnosti da me je poznavao tadašnji kadrovik RIV-a Srbije ona nije ostvarena. S pravom je primetio Veljko Vlahović te 1959. godine da stari kadrovi sprečavaju mlađe ljude, koji su došli u institute, da se razvijaju.
Prvih pet godina rada nepovratno su izgubljene u prikupljanju dokumenata i sećanja učesnika u radničkom pokretu i NOB-i i praćenju pisanja seoskih hronika o NOB-i. Tek 1962. godine usvojili smo program rada, u koji sam uspeo da ubacim temu “Teror i zločini nacističke Nemačke u Srbiji 1941-1944”. Vodili smo se kao kulturna ustanova, a zvanično smo bili službenici republičkog izvršnog veća bez zvanja. Sredstva smo najpre dobijali od RIV-a, a zatim od zajednice za kulturu, jer nismo imali nijednog doktora nauka sve do 1968. godine, kada sam kao prvi odbranio tezu. Slobodno vreme van ustanove iskoristio sam da završ im postdiplomske studije 1962. godine. Potom sam dobio jednogodiš nju stipendiju vlade NDR, školske 1963/1964. godine, koju sam iskoristio za usavršavanje jezika i proučavanje nemačke istorije, što je nepovoljno ocenjeno u Zavodu kao moja privatna stvar. Početkom 60tih godina počeli su se ocenjivati službenici RIV-a i kao službenik imao sam najgore ocene u Zavodu. Čak nisam dobio najvišu ocenu iz stručnog usavršavanja, iako sam pohađao postdiplomske studije. Te postdiplomske studije iz socijalističke revolucije organizovao je Vasa Čubrilović 1958. godine kao šef katedre za nacionalnu istoriju, a ne Jovan Marjanović, kako piše Ljubodrag Dimić. On je došao te godine na fakultet i pošto još nije bio odbranio tezu vodio se kao predavač istorije Jugoslavije, a te studije će preuzeti kad doktorira. Na postdiplomske studije prijavili smo se svi koji smo imali nameru da proučavamo Drugi svetski rat i revoluciju u Jugoslaviji, osim Vasilija Krestića, Vasinog asistenta, koji se bavio 19. vekom. Bili smo šareno društvo sastavljeno od Vasinih asistenata Đorđa Kneževića i Vasilija Krestića, nas koji smo tek završili studije, srednjoškolskih profesora istorije, do oficira iz Vojnoistorijskog instituta. Vasa nam je predavao nacionalnu istoriju 19. veka i zahvaljujući njegovom autoritetu, koji je uživao kod naučnika širom Jugoslavije, uspeo je da nam obezbedi vrhunske profesore iz cele Jugoslavije iz svih oblasti istorijskih i društvenih nauka. U toku dve godine imali smo prilike da slušamo predavanja i vodimo diskusije sa profesorima istorije, filozofije, sociologije, prava, ekonomije i drugih nauka.
Osim istorije polagali smo usmene ili pismene ispite iz ekonomske istorije, međunarodnog i ustavnog prava kod profesora Nikole Vuča, Milana Bartoša i Jovana Đorđevića. Pored toga bili smo obavezni da napiš emo jedan seminarski i magistarski rad. Ukupno do 1966. godine postdiplomske studije završilo je 25 istoričara. Te postdiplomske studije bile su dobra priprema za početak naučnog rada na savremenoj istoriji.
Zbog toga se ne mogu prihvatiti paušalni prigovori nekih mlađih istorič ara da smo više knjiga napisali nego što smo pročitali, odnosno da smo bili jednostrano usmereni i sa skučenim znanjima. Naprotiv, daleko smo više znali nego što smo napisali. Uzgred da napomenem da u toku studija, a i na postdiplomskim, nismo posebno izučavali marksizam, pa se pre možemo smatrati sledbenicima tradicionalne metodologije istorijskih nauka a znatno manje marksističkog pristupa, jer takva škola nije tada postojala, a ne verujem da se i kasnije ukorenila. Mi smo se povremeno pozivali na marksističko shvatanje istorije, ali ga nismo primenjivali u svojim radovima sem kad je bila reč o istoriji Partije. Tu se nije moglo pobeći od marksizma i lenjinizma. Uostalom i Erik Hobsbaum je Marksovo materijalističko shvatanje istorije smatrao daleko najboljim vodičem za istoriju i nije mu smetalo da napiše neprevaziđene sinteze istorije 19. i 20. veka.
U Republici Srbiji, njena istorija u 20. veku nije izučavana u jednoj ustanovi i celovito. Naporedo sa Zavodom u Srbiji su formirani zavodi za istraživanje istorije Vojvodine i Kosova i Metohije, tako da se Zavod u Srbiji bavio samo istorijom uže Srbije. Jedino smo u početku, sredinom 60-tih godina, imali zajednički časopis Tokovi revolucije, ali su se oni ubrzo odvojili kad je počela rasprava o ustavnim amandmanima početkom 70-tih godina. Tako je od početka 60-tih godina svako u svojoj republici i pokrajini obrađivao svoju istoriju, a rezultate do kojih smo dolazili izmenjivali smo na jugoslovenskim kongresima i naučnim skupovima iz istorije radničkog pokreta i iz perioda Drugog svetskog rata. Izuzetak su činili: katedra za istoriju Jugoslavije na istorijskoj grupi Filozofskog fakulteta, Vojnoistorijski institut, istorijsko odeljenje društvenih nauka i odeljenje za istoriju radničkog pokreta Jugoslavije, čijim se spajanjem 1969. godine formirao Institut za savremenu istoriju. Oni su proučavali istoriju Jugoslavije u Beogradu i imali daleko bolje istorič are nego oni po republikama. Verovatno je na njih mislio Nikolić kad piše da su srpsku istoriju utapali u jugoslovenski milje. U čemu je bila razlika između srpskih i istoričara iz drugih republika? Ne samo u tome što su srpski istoričari bili jugoslovenski orijentisani, a drugi su zastupali samo svoje republičke interese, nego i što su svi drugi uživali podršku svojih republičkih birokratija, a u Srbiji nikad političari nisu tako podrž avali svoje istoričare, niti su imali sluha za njihove probleme. To je nedavno priznao Draža Marković – da su srpski partijski lideri na sve načine potiskivali artikulisanje srpskih nacionalnih interesa, pa i administrativnim sredstvima, dok su hrvatski partijski rukovodioci bezrezervno najpre podržavali Franju Tuđmana, zatim Zlatka Čepa, a u Vojnoistorijskom institutu generala Fabijana Trga, koji su vešto isticali hrvatske nacionalne interese.