Knjiga bez koncepcije
U metodološkom pristupu nema jasne koncepcije, sem da mu je u centru pažnje bilo ono što je najviše opterećivalo istorijsku nauku: “karakter jugoslovenske države i međunacionalni odnosi”. Još u predgovoru Nikolić je nagovestio da se u tim polemikama “mogu naći naznake i za tumačenje da se radilo o nepovratnom i autohtonom procesu ali i da je istoriografija bila instrumentalizovana od centara političke moći, a šta je posredi nije na ovom radu da prosuđuje”. Međutim u glavnom tekstu nije se držao tog kriterijuma, nego je prosuđivao i osuđivao prethodne generacije istoričara, koji su stvarali u periodu socijalizma, da su bili sluge komunizma, ideološki indoktrinirani dogmatski istoričari, manipulisani od centara moći. Prema njegovim ocenama, naročito je loše prošla srpska istoriografija, koja je “nacionalnu istoriju potpuno utopila u jugoslovenski milje, dok su drugi poštovali republički (nacionalni) okvir. Tek od sredine 80-tih godina primetan je nešto snažniji otklon i kod pojedinih srpskih istoričara u tom pravcu, ali i tada je taj proces bio direktno uzrokovan političkim odnosima” (str. 11). Još teže kvalifikacije izrečene su na račun te istoriografije u daljem tekstu knjige: “konformizam i nizak intelektualni nivo bili su najznačajniji razlozi za to da je većina poslenika muze Klio izgubila trku sa vremenom, ostajuć i verna tradicionalnom poimanju struke, koje je posebno po nekom zlehudom pravilu dolazilo do izražaja u prekretnim vremenima, kada je trebalo odgovoriti na izazove epohe. Teško se može govoriti o strahu od represije režima u ovom periodu, osim možda o strahu za gubljenje olako stečenih pozicija, koje su se još lakše mogle zadržati neradom. Moralna hipokrizija nezaustavljivo je nagrizala deo kulturne elite, preteći da uništi svaku naučnost. Sitni interesi i dogmatsko slepilo zakočiće za dugi niz godina razvoj srpske istoriografije, bez jasnijih naznaka izlaska iz te krize” (131-132). U jednoj pesmi T. S. Eliot je za istoriju rekao da je “vražja zbrka”, a Ežen Jonesko, pisac drama apsurda, da je istoričar “prorok okrenut natraške”. Na malo prostora naš prorok ispisao je zbrku kontradiktornih pojmova, da bi pokazao kako je bila jadna ta srpska istoriografija, pa joj je pripisao istovremeno tradicionalnu metodologiju i dogmatsko slepilo, što je teško spojivo, a da se ne pominju i druge njene odlike, kao što su nizak intelektualni nivo, lako stečene pozicije, nerad, tako da je ruženje prethodnika, bivših učitelja, izvedeno do kraja.
Ne znamo kako je ova ocena spojiva sa onim što je izrečeno kasnije, u odeljku “Istoričari o sebi”. “Rasprave o etničkom i nacionalnom identitetu bile su sve žustrije i nosile su snažan ideološki naboj, isto kao i specifična podela zajedničke prošlosti u skladu sa projekcijama vladajuć ih republičko-pokrajinskih elita. I dok je kod hrvatskih, slovenačkih, makedonskih i albanskih istoričara taj proces daleko odmakao, srpski poslenici muze Klio istrajavali su na principu naučnosti, ne želeći da svoju nauku upregnu u nacionalne deobe. Bar većina njih.” (str. 375) Ipak u epilogu knjige i ono malo pozitivno što je napisano o toj istoriografiji porečeno je zaključnom ocenom: “Tako su generacije jugoslovenskih istoričara ostavile gorke plodove nekritičke, ideološke istoriografije i na konkretan način pokazale kako nauka gubi ugled u društvu, zato što se odriče osnovnog principa na kome počiva – traganja za istinom.
Nekadašnja centralna i politička funkcija istoriografije(nacionalna integracija) bila je napuštena, a samim tim je i istorijska nauka diskreditovana u intelektualnoj javnosti, da ne govorimo o široj čitalačkoj publici, naravno onoj koja nije prihvatila zvanične ideološke postulate.
Zbog snažnih ideoloških nanosa, istoriografija je izgubila trku prvo sama sa sobom, jer se odrekla naučnosti, pa je onda neminovno potisnuta na marginu humanističkih disciplina. Takva istoriografija nije želela znanje o prošlosti da bi se iz nje učilo i da bi se ublažile, odnosno prevaziš le eventualne posledice u sadašnjosti.” (str. 456) U svojoj knjizi Nikolić se kretao od olako danih paušalnih do protivreč nih ocena i ličnih utisaka, bez objektivnih merila i dubljeg poniranja u istoriju istoriografije o Jugoslaviji. Da bi dokazao svoje negativne ocene te po njemu dogmatske istoriografije, vršio je nedovoljno objektivnu selekciju citata iz polemika o istoriji Jugoslavije, ponekad prepričavajući misli polemičara, ili kombinujući reči iz različitih rečenica, što je nedopustivo za naučnika sa ozbiljnim kritičkim pretenzijama.
Pored toga svoje prethodnike neozbiljno je stavljao pod znake navode nazivajući ih “elita”, “poznati”, “zvanični”, “srpski klasici marksizma”, “rekla-kazala” istoriografija, odnosno da nisu sledbenici naučne istoriografije.
Neke navedene citate iz polemika generala Stanišića i Pejnovića i drugih nije uopšte komentarisao nego je samo podsmešljivo dodao “lepo” ili “još lepše”. Sve to nije svojstveno rečniku ozbiljne naučne studije.
Nemam nameru da iscrpno kritikujem metodologiju i sadržaj ove knjige, već da kao savremenik i učesnik u tim polemikama na osnovu pre svega ličnog iskustva, ma kako to bilo subjektivno, prikažem kako sam te diskusije video i da li je istoriografija bila i koliko pod nadzorom Partije i da li je tragala za istinom. To će biti svedočenje o jednom vremenu o kome se danas govori uglavnom u negativnim konotacijama.
Počeću od kraja 50-tih godina kada se prilikom rada na Pregledu istorije SKJ brzo uvidelo da se istorija Partije ne može ad hoc pisati i da su za to potrebni stručni kadrovi, kojih nije bilo. To je bio odlučujući trenutak da se počnu organizovati institucije za proučavanje istorije radničkog pokreta i SKJ a time i istorije Jugoslavije. Dotadašnje istorijsko odeljenje Instituta društvenih nauka sa malim brojem saradnika smatralo se nedovoljnim, pa su se u svim republikama od istorijskih arhiva CK formirale ustanove za proučavanje radničkog pokreta, koje su nosile različite nazive: u Srbiji Zavod za prikupljanje i obradu dokumenata o razvoju radničkog pokreta u Srbiji, koji smo naziv ubrzo skratili i preimenovali u Zavod za istoriju radničkog pokreta Srbije, u Hrvatskoj u Institut za historiju radničkog pokreta, takođe i u Sloveniji i u Bosni i Hercegovini, a u Makedoniji i Crnoj Gori u istorijske institute. U sve te ustanove primljen je za ono vreme veliki broj mladih istoričara početnika. Kriterijumi za primanje su bili da su bili dobri studenti i da su obavezno članovi SKJ, jer su u početku tretirane kao partijske ustanove.
Navešću moj slučaj, koji je karakterističan. Iako sam na diplomskom ispitu u februaru 1959. ocenjen kao najbolji student od 90 kandidata i kao takav tražen od Zavoda, pošto nisam bio član Partije nisam se mogao zaposliti dok to nisam postao, a svi drugi koji su bili članovi odmah su primljeni. Uzgred da napomenem da još dok sam bio apsolvent krajem 50-tih godina neko je među studentima istorije pokrenuo inicijativu za osnivanje kluba studenata, koji bi se bavio proučavanjem istorije radničkog pokreta. Na osnivački sastanak došli su rukovodioci Partije na univerzitetu Vlada Neoričić, sekretar UK, Andrej Mitrović, član komiteta SKS filozofskog fakulteta, Jadran Ferluga, profesor, i drugi. Neupućen u tehnologiju odlučivanja u Partiji, jedini sam zastupao mišljenje da nema uslova da se taj klub formira, jer studente ne interesuje istorija radničkog pokreta i da o tome ne znamo ništa pošto nismo slušali nijedno predavanje na fakultetu iz istorije Jugoslavije posle 1918, a kamoli iz istorije radničkog pokreta. Posebno se zalagao da se osnuje taj klub student Andrej Mitrović i on je formiran, ali ne znam kakvi su bili njegovi rezultati, jer nisam učestvovao u njegovom radu.